Μοντεσσόρι, γιατί όχι;

Αναδημοσίευση από το μπλογκ του Δικτυου κριτικής στην εκπαίδευση:

Δίκτυο κριτικής στην εκπαίδευση

Μεταφράζουμε μέρος άρθρου ενός πατέρα (πρωτότυπος τίτλος: Montessori, why not?) που επέλεξε ένα μοντεσσοριανό σχολείο για το γιο του. Στο άρθρο του περιγράφει τις εμπειρίες του ως γονέα, ενώ επιχειρεί να προχωρήσει βαθύτερα αποδεικνύοντας πως η μοντεσσοριανή εκπαίδευση αποτελεί ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο εκπαιδευτικό σύστημα.

Επέλεξα ένα μοντεσσοριανό σχολείο για τον γιο μου στα τυφλά. Εκείνη την εποχή η γνώση μου για τη μέθοδο ήταν μηδενική εκτός από αυτά που είχα ακούσει για μικρές καρέκλες και χρωματιστές χάντρες. Αλλά το να βλέπω τον γιο μου χαρούμενο κάθε μέρα με ενθάρρυνε να μελετήσω και να εμβαθύνω στις ιδέες της Μοντεσσόρι. Αυτό που ανακάλυψα με εξέπληξε ως πατέρα και ως επιστήμονα. Ως πατέρας κατάλαβα πως τα παιδιά γίνονται σεβαστά και προετοιμάζονται για το μέλλον. Ως επιστήμονας, βρήκα σταθερά επιστημονικά θεμέλια για κάθε πρόταση της Μαρία Μοντεσσόρι.

Και τώρα, που ο γιος μου ολοκλήρωσε την μοντεσσοριανή εμπειρία του, έχω πολλά παραδείγματα από αυτά τα…

Δείτε την αρχική δημοσίευση 3.852 επιπλέον λέξεις

Advertisements
Βίντεο

Ημερίδα με τη Μαρία Ζαφρανά

Ενα βιντεο με αποσπασματα απο την παρουσιαση που έκανε η κα Μαρία Ζαφρανά στον μοντεσσοριανό πολυχώρο EDOMON.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΟΝΤΕΣΣΟΡΙΑΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ:ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ
Η Εισηγήτρια Μαρία Ζαφρανά ,Ομότιμη Καθηγήτρια Ψυχολογίας της Παιδαγωγικής Σχολής του Α.Π.Θ. και η συνεργάτιδα της Μαυρίδου Μαριάννα Μοντεσσοριανή παιδαγωγός παρουσιάζουν θεωρητικά όσο και βιωματικά τον τρόπο χρήσης του Μοντεσσοριανού εκπαιδευτικού υλικού, στην εκπαιδευτική διαδικασία της Προσχολικής Αγωγής. Παράλληλα παρουσιαζεται η χρήση του Μοντεσσοριανού υλικού των μαθηματικών.

«Η Φιλοσοφία του Προγράμματός μας

Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα προσχολικά χρόνια, από τη γέννηση μέχρι τα έξι, είναι η «χρυσή εποχή» του ανθρώπου. Είναι η εποχή κατά την οποία ο εγκέφαλος «καλωδιώνεται νευρωνικά», ήτοι τα νευρικά κύτταρα «συνδέονται» το ένα με το άλλο δημιουργώντας ένα δίκτυο, με αποτέλεσμα το μικρό παιδί να προικίζεται με εκπληκτικές ικανότητες μάθησης.

O στόχος, λοιπόν, της πρωτοποριακής αυτής Σχολής δεν είναι, απλά, η φύλαξη του παιδιού αλλά η ανάπτυξη του παραπάνω δυναμικού και η αξιοποίηση των «περιόδων ειδικής ευαισθησίας» ή, όπως αλλιώς λέγονται, των «παραθύρων ευκαιρίας» του εγκεφάλου.

Τα «παράθυρα ευκαιρίας» είναι χρονικές περίοδοι κατά τη διάρκεια των οποίων ο εγκέφαλος είναι βιολογικά προγραμματισμένος για την ανάδυση μιας ικανότητας. Είναι δηλαδή η εποχή κατά την οποία ο εγκέφαλος οργανώνει «νευρωνικά κυκλώματα» που εξυπηρετούν επί μέρους λειτουργίες, όπως π.χ. η λογική-μαθηματική σκέψη ή οι γλωσσικές ικανότητες.

Η εκάστοτε ειδική ευαισθησία κατευθύνει την ανάπτυξη του παιδιού για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα και έπειτα εξαφανίζεται. Αυτό που συμβαίνει δηλαδή στο παιδί είναι κάτι ανάλογο με το θαυμαστό φαινόμενο που παρατηρούμε π.χ. στα έντομα, που με τη βοήθεια ορισμένων φώτων και οσμών, βρίσκουν ό,τι τους χρειάζεται στις κατάλληλες στιγμές της ανάπτυξής τους.

Με άλλα λόγια, το παιδί έχει έντονη εσωτερική παρόρμηση να αναπτύξει μια επί μέρους ικανότητα και επιζητά με πάθος ανάλογα ερεθίσματα και εμπειρίες

Σήμερα γνωρίζουμε, από νευρολογικές μελέτες, μερικά από τα «παράθυρα ευκαιρίας», το πότε δηλαδή ο ανθρώπινος εγκέφαλος δημιουργεί τις νευρωνικές υποδομές για τις ικανότητες αυτές….»

Οι καυγάδες των παιδιών και εμείς.

(Το άρθρο αυτό έχει προκύψει από τις σημειώσεις που κράτησα κατά τη διάρκεια της αντίστοιχης ομιλίας της Patricia Oriti*, συμβούλου μοντεσσοριανής διαπαιδαγώγησης).
Στο συγκεκριμένο άρθρο θα ήθελα να εστιάσω σε μερικές αρχές που μπορούμε να κρατήσουμε ως γονείς ή ως δάσκαλοι, όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με διενέξεις ή καυγάδες των παιδιών μας ενδοοικογενειακά, στο σχολείο ή στη γειτονιά. Μιας και τα παιδιά είναι σε ηλικία που μαθαίνουν, ας τους μάθουμε λοιπόν να λύνουν τις διαφορές τους ειρηνικά και με τη δύναμη του λόγου τους.
Βασικές αρχές αντιμετώπισης διενέξεων:
• Βοηθάμε τα παιδιά αναλόγως του σταδίου εξέλιξής τους (και της ηλικίας τους, η οποία κατηγοριοποιείται ως εξής: παιδιά 0-6, 6-12, 12-18).
• Στόχος μας πάντα είναι να τους δείξουμε πως με τα λόγια, τη στάση τους και το μυαλό τους έχουν τον τρόπο να λύνουν τις διαφορές τους.
• Ως ενήλικες βλέπουμε πρώτα την κατάσταση καθαρά και ως γεγονός «μεμονωμένο», χωρίς προκαταλήψεις και εμπάθειες (απέναντι στα παιδιά).
• Όταν τα παιδιά καυγαδίζουν αποφεύγουμε να εμπλακούμε από την αρχή, να δώσουμε έτοιμη λύση στο πρόβλημά τους και να αποδώσουμε δικαιοσύνη. Ο ρόλος μας πρέπει να είναι βοηθητικός. Να τους δείξουμε τον τρόπο να βγουν από το αδιέξοδο στο οποίο βρέθηκαν, ειρηνικά, να τα βοηθήσουμε να βρουν μόνα τους μια λύση που να τα ικανοποιεί.
• Αποφεύγουμε να μπούμε στον καυγά τους ως κριτές, και να καθορίσουμε εμείς το θύμα και το θύτη. Δεν χρησιμοποιούμε καν αυτούς τους όρους. (Το θύμα και ο θύτης είναι η άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος.) Τα παιδιά εύκολα μπορούν να μπουν στο ρόλο που τους αποδώσαμε, να εγκλωβιστούν εκεί, και να παίζουν πια το ρόλο τους, χωρίς να εστιάζουν στο θέμα, δηλαδή στην επίλυση της συγκεκριμένης τους διαφοράς.
• Δεν αποδίδουμε δικαιοσύνη μοιράζοντας τιμωρίες και επιβραβεύσεις. Την επόμενη φορά που θα βρεθούν σε μια τέτοια κατάσταση θα πρέπει να έχουν στο μυαλό τους τον τρόπο που θα τα βοηθήσει να βγουν από αυτή και όχι την απειλή για το τί θα πάθουν αν …. ή το βραβείο που θα πάρουν αν… Στόχος μας είναι να τα εκπαιδεύσουμε!
• Δίνουμε λίγες οδηγίες στα παιδιά και τα παροτρύνουμε σε λεκτικές λύσεις.
• Επειδή τα παιδιά έχουν την ανάγκη να είναι με τους «καλούς, τους σωστούς και τους δίκαιους», πρέπει να τα βοηθήσουμε να καταλάβουν που βρίσκονται κατά τη συγκεκριμένη διένεξη.
• Πρέπει ως ενήλικες να δουλεύουμε με την περιφέρεια των παιδιών, δηλαδή με τη συμπεριφορά τους. Δεν πρέπει να δουλεύουμε με το κέντρο τους. Όταν δουλεύουμε με το κέντρο τους, κρίνουμε χωρίς να υπάρχει απαραίτητη αντιστοιχία ατόμου – παιδιού. Διότι τα παιδιά κάτω των 6 ετών καθώς και οι έφηβοι (12-18), κάθε στιγμή είναι και ένα νέο άτομο. Τα δε παιδιά 6-12 ετών, ψάχνουν να δομήσουν τον εαυτό τους, το κέντρο τους, και θέλουν βοήθεια. Μια κλασική ερώτηση που κάνουμε, μα απευθύνεται στο κέντρο των παιδιών, είναι «γιατί το έκανες αυτό;». Στην πραγματικότητα τα παιδιά (κι εμείς ίσως) δεν ξέρουν να την απαντήσουν.
• Στην επίλυση των διαφορών μας και όταν δρούμε ως διαμεσολαβητές στις διενέξεις των παιδιών, πρέπει να απαιτούμε σεβασμό (και να δείχνουμε σεβασμό). Δεν τα αφήνουμε να μας χτυπάνε, να μας κλωτσάνε, να μας φτύνουν, να μας βρίζουν. Αυτή μας η απαίτηση είναι απαραίτητη προϋπόθεση για να συνεχίσουμε το διάλογο με τα παιδιά μας.
Πολύ βοηθητικές εκφράσεις είναι οι ακόλουθες:
• «Εμείς στην οικογένειά μας (στο σχολείο μας, στην κοινότητά μας) δεν φτύνουμε (χτυπάμε, κλωτσάμε…)». Κάτι τέτοιο το ενισχύουμε κάνοντάς το πράξη και εμείς οι ίδιοι βέβαια.
• «Δεν σου επιτρέπω να με κλωτσάς (να με βρίζεις, να με χτυπάς…)», πολύ ξεκάθαρα και κατηγορηματικά.
• Και όταν το παιδί κλαίει και ωρύεται, αποχωρούμε (από τη σκηνή) ήρεμα λέγοντας: «Όταν ηρεμήσεις, έλα να μιλήσουμε.»
Μερικές επισημάνσεις ακόμα:
• Με λίγη παρατήρηση μπορούμε να καταλάβουμε πότε θα γίνει το ατύχημα ή ο καυγάς, οπότε προσπαθούμε να το προλάβουμε. Σημαντικό είναι επίσης να προλάβουμε την υστερία.
• Φροντίζουμε όλη μέρα να μη δίνουμε έντονες και δυνατές διαταγές, ώστε να ακούγονται αυτές που έχουν νόημα.
• Αποφεύγουμε τις διαλέξεις και το κήρυγμα, καθώς τα παιδιά 0-6 γίνονται κουφά μιας και ζουν το παρόν.
• Τέλος χρειάζεται να δούμε πώς λύνουμε εμείς τις διαφορές μας ως ενήλικες, αφού είμαστε τα ζωντανά και μόνα παραδείγματα για τα παιδιά μας.

Μαρία Σιγαλού,
Αρχιτέκτων Μηχανικός Ε.Μ.Π.
και
ενθουσιασμένη με την μοντεσσοριανή φιλοσοφία.

*Η Πατρίσια Ορίτι είναι διεθνώς αναγνωρισμένη εκπαιδεύτρια γονέων, με πάνω από 40 χρόνια εμπειρίας στη Μοντεσσοριανή φιλοσοφία. Εργάστηκε σε Μοντεσσοριανά σχολεία για πάνω από είκοσι χρόνια, πριν αφιερωθεί στο τωρινό της έργο, όπου προσφέρει τις υπηρεσίες της σαν εκπαιδεύτρια οικογενειακής ζωής, μέσα στα Μοντεσσοριανά πλαίσια και σαν σύμβουλος σε Μοντεσσοριανά σχολεία, όπως και σε δημόσια σχολεία. Η Πατρίσια δίνει σεμινάρια, στις Η.Π.Α. και στην Ευρώπη, για γονείς, Μοντεσσοριανούς εκπαιδευτικούς αλλά και δασκάλους της κλασσικής εκπαίδευσης, όπως και σε εκπαιδευτικά προγράμματα δασκάλων. Εργάστηκε επίσης ως Ειδικός πάνω στην Ανθρώπινη Εξέλιξη με τους Ινδιάνους της φυλής Λακότα, στον Ινδιάνικο καταυλισμό Crow Creek Indian Reservation. Πιστεύει στο όραμα της Μαρία Μοντεσσόρι για παγκόσμια ειρήνη, ειρήνη που γίνεται εφικτή μέσα από την εκπαίδευση των νέων παιδιών να ζουν σε ειρηνική συνύπαρξη και αλληλεξάρτηση με σεβασμό, συμπόνια και υπευθυνότητα.

Η Τέχνη της Γονεϊκότητας: Aπό τη θεωρία στην πράξη

Μια σειρά σεμιναρίων

 που αφορούν και απευθύνονται σε όλους εκείνους

που ζουν και εργάζονται κοντά στο παιδί και τον έφηβο

με την Patricia Oriti 

Σάββατο 22 & Κυριακή 23 Οκτωβρίου 2011

 

Μεταμορφώνοντας τον εαυτό μας, ενδυναμώνουμε τα παιδιά μας 

 

Τα παιδιά μας μπορούν μεγαλώνοντας να γίνουν συνειδητοί ενήλικες μόνο αν εμείς, ως γονείς, επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ανέβουμε σε υψηλότερα επίπεδα συνειδητότητας. Ως γονείς, όλοι μας κάνουμε το καλύτερο που μπορούμε, ανάλογα με τις δυνατότητές μας. Η συζήτησή μας θα εστιαστεί στο πώς μετατρέψουμε σε ευκαιρίες τα εμπόδια που συναντάμε στο δρόμο της γονεϊκότητας, αναπτύσσοντας τα συναισθηματικά και πνευματικά μαθήματα που μας εμφανίζονται, ώστε να τα χρησιμοποιήσουμε για τη δική μας ανάπτυξη, κι αυτό με τη σειρά του να μας βοηθήσει να είμαστε καλύτεροι γονείς. 

 

Η συζήτηση θα συμπεριλαμβάνει:

 

 Μάθετε πώς να επικοινωνείτε

  • Πειθαρχία μέσα από τη σχέση
  • Δημιουργία μιας οικογενειακής ατμόσφαιρας όπου επικρατεί η ειλικρίνεια
  • Ορισμός των πιο ουσιαστικών στοιχείων για το χτίσιμο μια ευτυχισμένης, υγιούς ζωής – Θα εξετάσουμε πώς αυτά τα στοιχεία πρωτοεμφανίζονται στη βρεφική ηλικία και τρόπους που μπορούν να αναπτυχθούν στην παιδική και εφηβική ηλικία.

 

 Σάββατο 22 Οκτωβρίου 2011, 10.00-17.00 (13.00-14.00 διάλειμμα)

 

Ρίζες και Φτερά

Τα σημερινά παιδιά αντιμετωπίζουν σοβαρό άγχος – για τις ακαδημαϊκές τους επιδόσεις, το φορτωμένο πρόγραμμα, τις υψηλές προσδοκίες επιτυχίας τους, τα μηνύματα που λαμβάνουν από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, την πίεση από συνομήλικους, την ένταση στο οικογενειακό περιβάλλον. Χωρίς υγιέστερες λύσεις, η αντίδρασή τους είναι να αντιμιλούν, να τα παρατάνε, ή να υιοθετούν επικίνδυνες συμπεριφορές.   

 Η συζήτησή μας θα συμπεριλαμβάνει τρόπους να βοηθήσουμε τα παιδιά μας: 

  • να παίρνουν σοφές αποφάσεις
  • να αναγνωρίζουν και να χτίζουν τις φυσικές τους δυνάμεις και χαρίσματανα διαχειρίζονται επιτυχώς το άγχος 
  • να αναπτύσσουν την ελπίδα και την αισιοδοξία
  • να αναπτύσσουν δεξιότητες για να κυκλοφορούν σε έναν περίπλοκο κόσμο
  • να αποφεύγουν επικίνδυνες συμπεριφορές
  • να φροντίζουν τα συναισθήματά τους και το σώμα τους

 Κυριακή 23 Οκτωβρίου 2011, 10.00-17.00 (13.00-14.00 διάλειμμα) 

* Αυτά τα θέματα θα αποτελέσουν τη βασική δομή της παρουσίασης. Όσο προχωράει η συζήτηση, η Patricia θα ανταποκριθεί στις ανάγκες και ανησυχίες των συμμετεχόντων.

Η Πατρίσια Ορίτι είναι διεθνώς αναγνωρισμένη εκπαιδεύτρια γονέων με πάνω από 40 χρόνια εμπειρίας στη Μοντεσσοριανή φιλοσοφία. Εργάστηκε σε Μοντεσσοριανά σχολεία για πάνω από είκοσι χρόνια πριν αφιερωθεί στο τωρινό της έργο, όπου προσφέρει τις υπηρεσίες της σαν εκπαιδεύτρια οικογενειακής ζωής μέσα στα Μοντεσσοριανά πλαίσια και σαν σύμβουλος σε Μοντεσσοριανά σχολεία, όπως και σε δημόσια σχολεία. Η Πατρίσια  δίνει σεμινάρια, στις Η.Π.Α. και στην Ευρώπη, για γονείς, Μοντεσσοριανούς εκπαιδευτικούς αλλά και δασκάλους της κλασσικής εκπαίδευσης, όπως και σε εκπαιδευτικά προγράμματα δασκάλων. Εργάστηκε επίσης ως Ειδικός πάνω στην Ανθρώπινη Εξέλιξη με τους Ινδιάνους της φυλής Λακότα, στον Ινδιάνικο καταυλισμό Crow Creek Indian Reservation. Πιστεύει στο όραμα της Μαρία Μοντεσσόρι για παγκόσμια ειρήνη, ειρήνη που γίνεται εφικτή μέσα από την εκπαίδευση των νέων παιδιών να ζουν σε ειρηνική συνύπαρξη και αλληλεξάρτηση με σεβασμό, συμπόνια και υπευθυνότητα.

Η Πατρίσια έχει Δίπλωμα Bachelors of Arts σε Ανθρωπιστικές Σπουδές από το Πανεπιστήμιο Marylhurst. Εκπαιδεύτηκε σαν Μοντεσσοριανή στο πρώτο επίπεδο (2.5 μέχρι 6+ ετών) στο Τορόντο, Οντάριο του Καναδά, σπουδάζοντας με την Renilde Montessori, Ab Joosten, Jean Miller, Audrey Sillick. Έχει βραβευθεί πολλές φορές μέσα στα χρόνια της δουλειάς της, για την εξαίρετη διδασκαλία της, όπως και για το έργο της με τους γονείς. Είναι συγγραφέας του βιβλίου “At Home with Montessori”.

Πότε: Σάββατο 22 & Κυριακή 23 Οκτωβρίου 2011, 10.00-17.00

Πού: Learning Steps, Αθ. Διάκου 81 & Ύδρας 5, Κηφισιά, τηλ. 210-6201107                                                        

Πληροφορίες/Εγγραφές: τηλ: 210-6859336, e-mail: maria.andreoulaki@gmail.com

* Επικοινωνήστε για την ειδική έκπτωση για προεγγραφή μέχρι 10/10/2011, και για ζευγάρια!

** Θα υπάρχει ταυτόχρονη μετάφραση από τα Αγγλικά

*** στο διάλειμμα (1-2 μ.μ.) θα μοιραστούμε ένα ελαφρύ γεύμα – ευπρόσδεκτες οι συνεισφορές όλων μας

 

Σύγκριση Της Μοντεσσοριανής Εκπαίδευσης με την Κλασική Εκπαίδευση

Μερικές Συγκρίσεις Της Μοντεσσοριανής Εκπαίδευσης με την Κλασική Εκπαίδευση

Τα παιδιά που είναι εκπαιδευμένα στο σύστημα Μοντεσσόρι προσαρμόζονται ασυνήθιστα εύκολα. Έχουν μάθει να δουλεύουν τόσο ανεξάρτητα όσο και σε ομάδες. Σέβονται το περιβάλλον τους και τους άλλους. Επειδή ενθαρρύνονται να παίρνουν αποφάσεις από μικρή ηλικία, αυτά τα παιδιά επιλύουν προβλήματα με ευκολία, παίρνουν σωστές αποφάσεις και κανονίζουν σωστά το χρόνο τους. Ενθαρρύνονται να ανταλλάσσουν ιδέες και να συζητούν για τη δουλειά τους ελεύθερα με άλλους, έτσι οι καλές ικανότητες επικοινωνίας που έχουν τα διευκολύνουν σε κάθε καινούργιο περιβάλλον.

Έρευνες έχουν δείξει ότι το καλύτερο προγνωστικό για την μελλοντική επιτυχία των παιδιών είναι το αίσθημα της αυτοπεποίθησης και σιγουριάς.  Τα εκπαιδευτικά προγράμματα Μοντεσσόρι, βασισμένα σε δραστηριότητες ατομικές και μη ανταγωνιστικές, τα βοηθούν να αναπτύξουν ισχυρή αυτοπεποίθηση και να αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις και την αλλαγή με αισιοδοξία.

 

Μοντεσσοριανή Εκπαίδευση

 

Κλασική Εκπαίδευση

 

Δίνει έμφαση σε γνωστική και κοινωνική ανάπτυξη. Δίνει έμφαση σε τυποποιημένες γνώσεις και κοινωνική ανάπτυξη.
Ο παιδαγωγός δεν έχει κυρίαρχο ρόλο στις δραστηριότητες της τάξης: το παιδί συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία της μάθησης. Ο παιδαγωγός έχει το κύριο ρόλο στις δραστηριότητες της τάξης: το παιδί συμμετέχει παθητικά στη διαδικασία της μάθησης.
Το περιβάλλον και η μέθοδος ενθαρρύνουν την αυτοπειθαρχία. Ο παιδαγωγός επιβάλλει την πειθαρχία.
Οι ομάδες αποτελούνται από παιδιά διαφόρων ηλικιών. Οι ομάδες διαμορφώνονται από άτομα ίδιας ηλικίας.
Τα παιδιά ενθαρρύνονται να διδάξουν, να συνεργαστούν και να βοηθούν το ένα το άλλο. Το μεγαλύτερο μέρος της διδασκαλίας γίνεται από τον παιδαγωγό και η συνεργασία αποθαρρύνεται.
Τα παιδιά διαλέγουν τη δουλειά που κάνουν σύμφωνα με τα ενδιαφέροντα και τις ικανότητές τους. Το πρόγραμμα διαμορφώνεται χωρίς να λαμβάνονται υπ’ όψιν τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των παιδιών.
Το παιδί έχει το δικό του ρυθμό μάθησης, σύμφωνα με τον οποίο αφομοιώνει τις γνώσεις. Ο ρυθμός διδασκαλίας καθορίζεται συνήθως από το δάσκαλο ή το μέσο όρο των μαθητών.
Το παιδί βρίσκει τα λάθη του από πληροφορίες που του δίνει το ίδιο το εκπαιδευτικό υλικό. Αν και εφόσον γίνουν διορθώσεις, τις κάνει συνήθως ο παιδαγωγός.
Η μάθηση επιβεβαιώνεται εσωτερικά μέσα από την επανάληψη κάθε δραστηριότητας και την εσωτερική αίσθηση επιτυχίας. Η μάθηση επιβεβαιώνεται από εξωτερικούς παράγοντες μέσα από επιβράβευση ή αποθάρρυνση.