ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ

Ο άνθρωπος είναι το oν που έχει καταφέρει να κατακτήσει όλο τον πλανήτη, παρόλο που τα σωματικά του εφόδια δεν περιλαμβάνουν κανένα από τα ειδικά χαρακτηριστικά που είναι εξοπλισμένα από την γέννησή τους διάφορα είδη του ζωικού βασιλείου, όπως αιχμηρά δόντια και νύχια, οξεία ακοή, όραση, όσφρηση, κ.τ.λ. Αντίθετα με τα ζώα, που καθοδηγούνται από τα ένστικτά τους και που αυτοπεριορίζονται ακριβώς γι` αυτό το λόγο, ο άνθρωπος είναι προικισμένος με ελάχιστα ένστικτα. Το ένστικτο υποδηλώνει τον προγραμματισμό, ενώ ο άνθρωπος γεννιέται απρογραμμάτιστος και πρέπει από την αρχή να κατακτήσει τα πολιτισμικά και κοινωνικά επιτεύγματα του είδους του. Γεννιέται λοιπόν ως tabula rasa- μια άγραφη σελίδα – φέρει όμως με την γέννησή του αόρατες δημιουργικές ικανότητες, φέρει το δυναμικό για να γίνει άνθρωπος. Στο ανθρώπινο είδος, το ότι ένα παιδί μεγαλώνει, σημαίνει αποκλειστικά την σωματική του ανάπτυξη από την πλευρά της φυσιολογίας. Δε σημαίνει όμως, ότι θα αποκτήσει τα υπόλοιπα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, όπως αυτά της όρθιας βάδισης, του έναρθρου λόγου, της συνδυαστικής σκέψης, της κοινωνικότητας και ότι άλλο προσδιορίζει ένα ανθρώπινο όν. Για να συμβεί αυτό, πρέπει το δυναμικό του να ενεργοποιηθεί και η ενεργοποίηση αυτή επιτυγχάνεται, με την προσαρμογή του στις φυσικές καταστάσεις του περιβάλλοντός του καθώς επίσης και με την προσαρμογή του στο κοινωνικό γίγνεσθαι της ανθρώπινης ομάδας με την οποία ζει.

Η προσαρμογή ενός παιδιού ξεκινάει με την γέννησή του. Με τον όρο προσαρμογή η Μοντεσσόρι εννοεί την εσωτερική ισορροπία, το αίσθημα ευτυχίας και άνεσης, που προσφέρει στο παιδί μια αίσθηση ασφάλειας. Είναι το αποτέλεσμα της καταγραφής των εμπειριών που έχει από το άμεσο οικογενειακό και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, αποτελεί δε, την στέρεη βάση, από την οποία ξεκινάει ένα παιδί για να χτίσει έναν ανεξάρτητο ενήλικα. Η προσαρμογή του παιδιού γίνεται σε δύο επίπεδα :

α. στο γενικό επίπεδο. Αφορά την προσαρμογή στο ανθρώπινο είδος, μέσα από την καλλιέργεια των ανθρώπινων χαρακτηριστικών. Τα καταγεγραμμένα περιστατικά παιδιών που μεγάλωσαν στα πρώτα έτη της ζωής τους με κάποια αγέλη ζώων, (όπως ο αγριάνθρωπος του Αβερόν που βρέθηκε στη Γαλλία το 1799, το παιδί ζαρκάδι της Συρίας -1946, το παιδί λεοπάρδαλη, κ.α.) αποδεικνύουν τα προλεγόμενα. Όλα τα παιδιά είχαν υιοθετήσει τις κινητικές, ηχητικές και κοινωνικές συμπεριφορές του είδους με το οποίο μεγάλωσαν μαζί. Έτσι αναλόγως της ηλικίας που βρέθηκαν, δεν περπάτησαν ποτέ όρθια στα δυο τους πόδια, δεν έμαθαν να μιλάνε ή έμαθαν ένα πολύ περιορισμένο λεξιλόγιο χωρίς την ικανότητα σύνταξης και το κυριότερο, δεν μπόρεσαν να μάθουν και να ανταποκριθούν στους κανόνες της ανθρώπινης κοινωνίας.

β. σε ειδικό επίπεδο. Είναι μία πιο εξειδικευμένη προσαρμογή σε μια ανθρώπινη κοινωνία προσδιορισμένη σε συγκεκριμένο χρόνο και τόπο. Το παιδί έχει ανάγκη από μια σταθερή βάση πάνω στην οποία θα δομήσει μια εσωτερική ψυχική ισορροπία. Η βάση αυτή δεν είναι άλλη από τις θεμελιώδεις αλήθειες που δεν μεταβάλλονται, οποιαδήποτε ιδεολογία και αν υπερισχύει σε κάποια χρονική στιγμή. Για την Μοντεσσόρι, η ψυχική υγεία βασίζεται στην ψυχική ισορροπία που δημιουργείται από σταθερές καθορισμένες αξίες, που οδηγούν τον άνθρωπο στην καθημερινή του συμπεριφορά. Τέτοιες αλήθειες βασίζονται στις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπινου είδους, όπως αυτές της τροφής, της ένδυσης και του καταλύματος, δηλαδή ανάγκες που καλύπτουν την βιολογική συντήρηση του ανθρώπου. Υπάρχουν λοιπόν κάποιοι βασικοί παράγοντες που δεν αλλάζουν και επιτρέπουν στο παιδί να προσαρμόζεται στην κοινωνία, ανεξαρτήτως από τον τρόπο συμπεριφοράς. Στη διαδικασία της προσαρμογής με στόχο την απόκτηση από το βρέφος, νήπιο παιδί των ανθρώπινων χαρακτηριστικών, η φύση συμβάλλει προικίζοντας το με κάποια εφόδια, που οι ψυχολόγοι αποκαλούν ‘’ανθρώπινες τάσεις’’, και είναι τα στοιχεία που βοηθάνε τον άνθρωπο να προσαρμοστεί και να επιβιώσει σε οποιοδήποτε περιβάλλον. Οι τάσεις είναι κομμάτι της φύσης του ανθρώπου, είναι παγκόσμιες, ανεξάρτητες από το τοπικό, πολιτιστικό ή ιδεολογικό πρότυπο και είναι κληρονομικές. Ανταποκρίνονται στις ανάγκες και των τριών βασικών παραμέτρων του ανθρώπου – νόηση, σώμα και συναίσθημα. Το παιδί με την γέννησή του, ήδη κατέχει τις τάσεις και τις χρησιμοποιεί για να χτίσει μια προσωπικότητα που θα αντιστοιχεί στην εποχή του. Όπως ήδη αναφέραμε υπάρχουν κάποια κοινά γνωρίσματα που διέπουν όλες τις ανθρώπινες τάσεις. Αυτά είναι :· Οι ανθρώπινες τάσεις είναι εφόδια που έχει ο άνθρωπος σαν μία προίκα από την φύση, από την στιγμή της γέννησής του και ως τον θάνατό του.· Είναι ανεξάρτητες από τον τόπο και τον χρόνο.· Με την εκδήλωσή τους επιτυγχάνεται η εξέλιξη του ατόμου και της κοινωνίας. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι παρόλο που ο άνθρωπος κατέχει τις ανθρώπινες τάσεις για όλη του την ζωή, αυτές εξυπηρετούν διαφορετικό σκοπό στην πορεία της ζωής του ατόμου, ανάλογα με το στάδιο ανάπτυξης στο οποίο βρίσκεται. Έτσι για το βρέφος και το μικρό παιδί, οι τάσεις συμβάλλουν στην επίτευξη του αναπτυξιακού στόχου, που είναι η συγκρότηση της προσωπικότητάς του. Η απρόσκοπτη έκφρασή τους είναι ιδιαίτερα σημαντική στην δημιουργία ενός υγιούς ψυχικά και πνευματικά ανθρώπου. Η ιδιαιτερότητα του ρόλου των τάσεων για τα πρώτα χρόνια της ζωής του ανθρώπου, μηδέν έως έξι ετών, θα αποτελέσει την κεντρική ανάλυση στην παρουσίαση της κάθε τάσης χωριστά. Πριν από την αναλυτική παρουσίαση των ανθρώπινων τάσεων, πρέπει να γίνει μια αναφορά στο πώς η Μ.Μοντεσσόρι αντιλαμβανόταν τον νου του ανθρώπου. Δανειζόμενη τον όρο ‘’μαθηματικό νου’’ από τον Γάλλο φυσικομαθηματικό Πασκάλ, συμφωνεί ότι ο νους του ανθρώπου είναι από την φύση του μαθηματικός και ότι η γνώση και η πρόοδος επιτυγχάνονται με την ακριβή παρατήρηση. Αυτό το είδος του νου συνδέεται άμεσα με τις ανθρώπινες τάσεις. Επηρεάζει την παρατήρηση, την φαντασία, την ακρίβεια, την αφαίρεση, τον υπολογισμό, τον τρόπο που αφομοιώνεται η γλώσσα, ακόμη και την κοινωνικότητα. Όπως οι αλφαβητικοί ήχοι και οι κανόνες ταξινόμησης των λέξεων δίνουν τη μορφή μιας γλώσσας, έτσι και η μορφή του ανθρώπινου νου, το στημόνι πάνω στο οποίο υφαίνονται όλα τα πλούτη της αντίληψης και της φαντασίας είναι βασικά θέμα ταξινόμησης. Η ταξινόμηση αυτή γίνεται στην αρχή της ζωής του ανθρώπου. Την ταξινόμηση αυτή την συναντάμε παντού. Για παράδειγμα οι κοινωνικοί κανόνες ενός συνόλου, δεν είναι τίποτα άλλο από σύμβολα παραδεκτά στην κοινωνική ομάδα και εδραιωμένα στο πέρασμα των αιώνων. Χάρη στο μαθηματικό νου το παιδί στα πρώτα χρόνια της ζωής του ταξινομεί αυτά τα σύμβολα, αφομοιώνει δηλαδή ένα σχήμα που συλλέγεται με την βοήθεια της φαντασίας και στην συνέχεια μέσω της αφαίρεσης απλοποιείται, για να μπορέσει οι νους να διατυπώσει και να εκφράσει το άπειρο και τις αφηρημένες έννοιες. Πρόκειται για την διαμόρφωση ενός ψυχικού υπόβαθρου, πάνω σε ένα προκαθορισμένο πρότυπο – σχήμα. Αποδέχεται δηλαδή το παιδί, την σιγουριά και την ακρίβεια που δίνει η αφαίρεση και ταξινομεί ο μαθηματικός νους. Ας δούμε τώρα αναλυτικά, ποιες είναι οι τάσεις στις οποίες αναφερόμαστε.

· Η τάση της παρατήρησης –Εκδηλώνεται από την στιγμή της γέννησης του ανθρώπου. Χάρη στην παρατήρηση, ο άνθρωπος μπορεί να κάνει συλλογισμούς. Στο παιδί, εμφανίζεται με την διάθεση να προσηλώσει την προσοχή του, όχι τόσο στα ίδια τα πράγματα όσο στην γνώση που αποκομίζει από αυτά. Το ‘’αλφάβητο’’ του εξωτερικού κόσμου έχει γιαυτό, μια ανυπολόγιστη αξία. Η πρόοδος του δεν εξαρτάται μόνο από την ηλικία του, αλλά και από την ελευθερία που έχει να κοιτάξει γύρω του. Μέσα από τις αισθήσεις το παιδί εξερευνά τον κόσμο και του ανοίγεται ο δρόμος προς την γνώση. Ταξινομεί τις εντυπώσεις που προσλαμβάνει από κάθε αίσθηση: τα χρώματα, τις νότες, τους ήχους, τα σχήματα και τα μεγέθη, την αφή, την υφή, τις μυρωδιές και τις γεύσεις και ευαισθητοποιείται στις μικρές διαφορές των πραγμάτων. Με την παρατήρηση, στρέφει την προσοχή τόσο στον εαυτό του όσο και στο περιβάλλον, ρίχνει ένα φως που κάνει ορατά περισσότερα πράγματα με μεγαλύτερη λεπτομέρεια και βάζει σε κίνηση τις δημιουργικές του δυνάμεις. Η Μοντεσσόρι χρησιμοποιεί ένα παράδειγμα για να εξηγήσει την λειτουργία της παρατήρησης στο παιδί. Ένα ρολόι – μας λέει – στα χέρια ενός μικρού παιδιού που δεν ξέρει τι σημαίνει χρόνος, είναι ένα μη κατανοητό αντικείμενο, που τις περισσότερες φορές καταλήγει σπασμένο. Ένα όμως μεγαλύτερο παιδί που γνωρίζει σε τι χρησιμεύει, θα απορροφηθεί στο να κοιτάξει πώς είναι φτιαγμένο, θα το ανοίξει και θα κοιτάξει πώς κινούνται οι ροδίτσες και οι άξονες, θα εστιάσει δηλαδή την προσοχή του στην κατανόηση της λειτουργίας του.

· Η τάση του προσανατολισμού–Χωρίς αυτή την τάση ο άνθρωπος θα ήταν χαμένος σε ένα απέραντο κόσμο. Για το νεογέννητο η τάση αυτή είναι η γέφυρα που δημιουργεί τις πρώτες του σχέσεις με τον έξω κόσμο. Εκπληρώνεται με την αναφορά του σε ένα πρόσωπο που συστηματικά το φροντίζει, αλλά και σε ένα χώρο που δεν μεταβάλλεται και αποτελεί το πρώτο του περιβάλλον. Πρόκειται για την πρώτη συνειδητοποίηση της βαθιάς τάξης, της κανονικότητας, που επικρατεί στο σύμπαν – ο ήλιος ανατέλλει κάθε μέρα, η σελήνη έχει ένα κύκλο και οι εποχές εναλλάσσονται μ’ένα σταθερό ρυθμό. Τα μικρά παιδιά διαθέτουν μια ειδική προσανατολιστική ευαισθησία που σχετίζεται με την τάξη και την ταξινόμηση των εξωτερικών πραγμάτων στην λογική, δημιουργώντας μια στέρεη βάση για την ανάπτυξή τους, μια εσωτερική προσανατολιστική πυξίδα. Το παιδί θέλει να βλέπει κάθε πράγμα στην θέση που γνωρίζει και θέλει ανά πάσα στιγμή να το βρίσκει εκεί, γιατί είναι στοιχείο προσανατολισμού του στο χώρο. Εάν χάσει το σημείο αναφοράς, νιώθει αβεβαιότητα, κλονίζεται και νιώθει χαμένο στον ίδιο του το νου. Αυτός είναι ο λόγος που η Μοντεσσόρι έδινε σημασία σε λεπτομέρειες που σε άλλους φαίνονταν ασήμαντες. Είχε αντιληφθεί τη βαρύτητα της εξωτερικής τάξης για ένα παιδί, στην ικανότητα του να προσανατολιστεί στο περιβάλλον και να αποκτήσει την αναγκαία βάση που θα του επιτρέψει να εκφράσει το επόμενο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης, την τάση για εξερεύνηση.·

Η τάση της εξερεύνησης– Ο άνθρωπος από την φύση του εκδηλώνει περιέργεια. Είναι η ίδια περιέργεια που ώθησε τον πρωτόγονο να βγει έξω από την σπηλιά του και είναι η ίδια περιέργεια που ωθεί και σήμερα τον άνθρωπο να θέλει να ερευνήσει τα απέραντα βάθη των ωκεανών και ολόκληρο το σύμπαν. Για το παιδί όμως, η τάση για εξερεύνηση είναι κάτι παραπάνω από περιέργεια και αφορά τον μαθησιακό τρόπο των πραγμάτων. Το παιδί μαθαίνει μέσα από την εμπειρία γι` αυτό και είναι σημαντικό να του δοθεί η δυνατότητα της εξερεύνησης. Όπως ήδη αναφέρθηκε τα μικρά παιδιά εμφανίζουν υπέρμετρη φόρτιση μιας ψυχικής δομικής λειτουργίας, αυτής της χαρακτηριστικής εσωτερικής ευαισθησίας, που αποκαλείται ‘’αγάπη για τον περιβάλλοντα χώρο τους’’. Το παιδί παρατηρεί τα διάφορα αντικείμενα και έλκεται από αυτά. Ξεκινώντας από τη σιγουριά και την ασφάλεια που του δημιουργεί αρχικά η σταθερότητα του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος και αργότερα του εγγύτερου περιβάλλοντος, το παιδί χρησιμοποιώντας ως πυξίδα την τάση του για προσανατολισμό και υποστηριζόμενο από την ευαίσθητη περίοδο για τάξη, αρχίζει να εξερευνά όλα τα στοιχεία του πολιτισμού του.

· Η τάση της μίμησης – Η μίμηση που αρχικά ερμηνεύεται από τους ενήλικες ως παιχνίδι, αντικατοπτρίζεται σε μια μορφή έντονης εσωτερικής προσπάθειας, για την κατάκτηση συγκεκριμένων κινήσεων και ικανοτήτων. Όσα βλέπει το παιδί να κάνουν οι άλλοι γύρω του γίνονται κίνητρα για δράση. Η προσπάθεια αυτή αποτελεί χαρακτηριστικό της παιδικής ηλικίας και γι` αυτό η μίμηση στο παιδί είναι ένα είδος έμπνευσης που το οδηγεί σε δημιουργικό έργο, έργο που συντελεί στην δημιουργία του εαυτού του. Οι πράξεις που δοκιμάζει να μιμηθεί, αναφέρονται πάντα στην εξέταση ή στην χρήση κάποιου αντικειμένου ή σε μια κοινωνική συμπεριφορά. Το φαινόμενο είναι παγκόσμιο και εμφανίζεται ανεξάρτητα από τον χρόνο και τον τόπο. Στη μίμηση αυτή το παιδί έχει στόχο, όταν θέλει να κινηθεί ξέρει από πριν τι πρέπει να κάνει. Ο ψυχισμός του έχει ταχθεί να διευθύνει και προπορεύεται πάντα από τις κινήσεις που συνδέονται μαζί του. Το ίδιο παρατηρείται και στην ομιλία, όπου η μίμηση δεν είναι μια αυτόματη κατάσταση, σαν αυτή που εμφανίζει ο παπαγάλος, αλλά μια ξεχωριστή πράξη, μια αποταμιευμένη παρατήρηση, μια αποκτηθείσα γνώση.

· Η τάση της αφαιρετικής σκέψης– Όπως είδαμε όλα τα πλούτη της αντίληψης και της φαντασίας του ανθρώπινου νου είναι βασικά θέμα ταξινόμησης. Αν μελετήσουμε τα έργα όλων όσων άφησαν τα σημάδια τους στη γη με ανακαλύψεις χρήσιμες για την ανθρωπότητα, βλέπουμε ότι ξεκινούσαν πάντα από κάτι τακτοποιημένο και ακριβές στο νου τους και έτσι μπορούσαν να δημιουργήσουν κάτι νέο. Αυτή την δύναμη χρησιμοποίησαν οι εφευρέτες του αλφάβητου, που ξεχώρισαν και απομόνωσαν ηχητικά τους λίγους ήχους σχηματίζοντας όλες τις λέξεις. Αν έλειπε από τον άνθρωπο η φαντασία και η ικανότητα της αφαίρεσης, θα έλειπε και η ευφυΐα. Στην καλύτερη περίπτωση θα έμοιαζε με τα ανώτερα ζώα, θα είχε δηλαδή μια ευφυΐα άκαμπτη και περιορισμένη σε κάποια ιδιαίτερη μορφή συμπεριφοράς, χωρίς καμία δυνατότητα επέκτασης. Οι δύο αυτές δυνάμεις του νου (φαντασία και αφαίρεση), ξεπερνούν την αντίληψη των πραγμάτων που υπάρχουν μπροστά μας και παίζουν αμοιβαίο ρόλο στην κατασκευή του περιεχομένου του νου. Είναι και οι δύο απαραίτητες για το χτίσιμο της γλώσσας, ώστε να χρησιμοποιούνται οι λέξεις στη θέση τους, στο υπόβαθρο των ήχων και της γραμματικής δομής.

· Η τάση για ακρίβεια–Οι αφηρημένες ιδέες είναι πάντα περιορισμένες σε αριθμό, ενώ τα πραγματικά πράγματα που συναντάμε είναι άπειρα. Την αξία των περιορισμένων αφαιρέσεων επαυξάνει η ακρίβειά τους. Αυτό δεν είναι μία διαδικασία μιλιταριστικού τύπου. Το ανθρώπινο μυαλό επιδιώκει την διευκρίνιση. Συνδέει τις νέες πληροφορίες με αυτές που του είναι ήδη γνωστές και δημιουργεί ένα χάρτη προσανατολισμού, μια τάξη που αγωνίζεται για σαφέστερη σκέψη και αποτελεί την βάση της λογικής. Η τάση για ακρίβεια στον κόσμο του πνεύματος προσδιορίζεται από την Μοντεσσόρι ως ένα ειδικό όργανο, ένα εργαλείο σκέψης που προσδιορίζει τον άνθρωπο στο χώρο, όπως το ρολόι τον προσδιορίζει στον χρόνο. Η κατάκτηση της ακρίβειας στο μικρό παιδί ξεκινάει από τον συντονισμό της κίνησης του χεριού με τον εγκέφαλο. Η κίνηση δεν αποτελεί απλά μια έκφραση του εγώ. Είναι ο απαραίτητος παράγοντας για τη δόμηση της συνείδησης, γιατί μονάχα αυτή φέρνει άμεσα το εγώ σε αυστηρά προκαθορισμένες επαφές με την πραγματικότητα. Έτσι η κίνηση λογίζεται σαν ουσιαστικό στοιχείο στη δόμηση της λογικής, η οποία τρέφεται και ζει από τις εξωτερικές προσλήψεις.

· Η τάση της εργασίας – Ο όρος εργασία σημαίνει τη σωματική ή πνευματική ενέργεια προς παραγωγή έργου. Είναι ταυτόσημη με την κατασκευή, επεξεργασία, καλλιέργεια, εκτέλεση, εξάσκηση, τεχνοτροπία κατασκευής, προϊόν έργου τέχνης, εμπόριο και χρηματισμό, δηλώνει δηλαδή μια εκούσια ατομική προσπάθεια πέρα από την κάλυψη των βιολογικών αναγκών του, που αναπτύσσει και εξελίσσει τον άνθρωπο. Ο Χαλίλ Γκιμπάν λέει: ‘’Η δουλειά είναι η αγάπη που έγινε ορατή.’’ Για το βρέφος και το μικρό παιδί η τάση για εργασία ανταποκρίνεται σ’ένα δημιουργικό σκοπό, την κατάκτηση και την τελειοποίηση των λειτουργιών του, όπως π.χ. η ικανότητα της βάδισης. Η Μοντεσσόρι μας λέει : Στοιχειώδεις δραστηριότητες, που φαινομενικά δεν έχουν κανένα λογικό σκοπό, εξυπηρετούν βασικές ανάγκες, όπως τον προσανατολισμό και την εξερεύνηση και συνιστούν τα πρώτα ψελλίσματα του ανθρώπου – εργάτη. Ο ενήλικας αποβλέπει στα εξωτερικά αποτελέσματα των πράξεών του και ο τρόπος που ενεργεί, καθορίζεται από την πνευματική του κατάρτιση. Βλέποντας λοιπόν το παιδί να κοπιάζει υπέρμετρα και σε μεγάλο χρόνο, μπαίνει στον πειρασμό να το βοηθήσει, ματαιώνοντας έτσι μια ιεροτελεστία του παιδιού και προ-καλώντας του ταραχή, φαινόμενο που ερμηνεύεται ως ιδιοτροπία του μικρού παιδιού. Συνεχίζοντας η Μοντεσσόρι μας θυμίζει τις αρχές που βρίσκουμε στο βιβλίο της ινδικής σοφίας, την Γκίτα : ‘’Είναι σημαντικό να δίνουμε τη σωστή εργασία. Το πνεύμα έχει ανάγκη να εργάζεται αδιάκοπα. Η πνευματική ανάπτυξη είναι να το κρατάμε συνεχώς απασχολημένο με υγιείς ασχολίες. Το κακό μπαίνει στο άπρακτο πνεύμα. Ο νωθρός άνθρωπος δεν μπορεί να έχει πνεύμα.‘’ Οι ιδιότητες του χαρακτήρα μπορούν να αποκτηθούν μόνο με άσκηση, ποτέ με προσταγές.

· Η τάση της συγκέντρωσης– Ο άνθρωπος για να αναπτυχθεί χρειάζεται να είναι ικανός να χρησιμοποιεί ηθελημένα την προσοχή του. Βασικό λοιπόν στοιχείο για την ανάπτυξη του παιδιού είναι η συγκέντρωση. Είναι η βάση για τον χαρακτήρα και την κοινωνική του συμπεριφορά. Το παιδί πρέπει να βρει τον τρόπο να συγκεντρώνεται και για τον σκοπό αυτό χρειάζεται αντικείμενα που θα τραβήξουν την προσοχή του τόσο ώστε να ασχοληθεί με αυτό ολόκληρη η προσωπικότητα του. Όταν του δοθεί το κατάλληλο περιβάλλον εκφράζει την τάση αυτή, με την προσήλωσή του σε μια δραστηριότητα. Από τη στιγμή που θα συγκεντρωθεί σε κάτι το παιδί, οι πράξεις του ελευθερώνονται και τα ελαττώματά του θεραπεύονται. Κύριο χαρακτηριστικό είναι η προσήλωση στην εργασία, που έχει επιλεχθεί ελεύθερα και οδηγεί σε τέτοιο βαθμό συγκέντρωσης, που το στόμα ανοίγει και όλες οι αισθήσεις είναι μαγνητισμένες στην ενασχόληση. Μετά από μια τέτοια βαθιά συγκέντρωση, το παιδί είναι χαρούμενο, ξεκούραστο και λάμπει ολόκληρο. Για το παιδί η διακοπή μιας εργασίας που το έχει φέρει σε κατάσταση συγκέντρωσης, συχνά εκδηλώνεται με αγανάκτηση και θυμό. Το ίδιο όμως παρατηρείται και στους ενήλικες.

Για να επισημάνει την σημασία της συγκέντρωσης ενός παιδιού η Μοντεσσόρι χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τον διαβήτη. Για να χρησιμοποιήσουμε τον διαβήτη πρέπει να προσδιορίσουμε ένα σημείο, το κέντρο και μετά να χαράξουμε τον κύκλο. Το ίδιο συμβαίνει και στην διάπλαση του παιδιού. Η προσήλωση της προσοχής έχει θεμελιώδη σημασία για όσα θα ακολουθήσουν. Το παιδί δεν είναι απαραίτητο να συγκεντρώνεται πάντα με τον ίδιο τρόπο ή στα ίδια πράγματα, αν όμως δεν υπάρξει η προσήλωση αυτή δεν μπορεί να αρχίσει η εσωτερική διάπλαση. Χωρίς τη συγκέντρωση το παιδί είναι έρμαιο στα αντικείμενα που το περιβάλλουν. Από την στιγμή που θα εστιάσει την προσοχή του, αποκτά μια αυτοκυριαρχία και μπορεί να ασκήσει έλεγχο στον κόσμο του.

Η συγκέντρωση δεν είναι κάτι που επιβάλλεται έξωθεν, ούτε αρκεί μόνο η προσπάθεια της θέλησης από το ίδιο το παιδί. Το παιδί δε δρα με την λογική αλλά δρα με τους νόμους που η φύση ορίζει. Η φύση για να διαπλάσει τον χαρακτήρα χρησιμοποιεί ειδικές μεθόδους. Δίνει λοιπόν στο παιδί ειδικά ενδιαφέροντα (ευαίσθητες περιόδους) για να γίνει η ειδική αυτή δημιουργική εργασία απαραίτητη σε κάθε στάδιο ανάπτυξης της προσωπικότητας. Οι εσωτερικές αποφάσεις καθορίζουν την εκλογή του και αν κάποιος καταχραστεί τη λειτουργία αυτή του εσωτερικού οδηγού, εμποδίζεται η ανάπτυξη της θέλησης και της συγκέντρωσης στο παιδί. Μιλάμε λοιπόν για την τάση για συγκέντρωση που εμφανίζεται στο μικρό παιδί ως αποτέλεσμα της θέλησης της φύσης και όχι ως αποτέλεσμα των δικών μας πράξεων.

· Η τάση της επανάληψης–Καλύπτει την ανάγκη του ανθρώπου για την απόκτηση νέων ικανοτήτων και δεξιοτήτων. Η επανάληψη κινήσεων διαμορφώνει στο νευρικό του σύστημα ένα εντελώς καινούργιο σύστημα ελέγχων, θέτει καινούργιες διασυνδέσεις και νέες μορφές συντονισμού ανάμεσα στους μύες, σε τύπους που δε έχει από την φύση, αλλά πρέπει να αποκτήσει με εξωτερικές δυνάμεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ενασχόληση με ένα άθλημα, όπου ο σκοπός δεν είναι απλά η μετακίνηση μιας μπάλας π.χ. στο ποδόσφαιρο, αλλά η ευκαιρία σε όσους ασχολούνται με αυτό να αποκτήσουν μια νέα επιδεξιότητα και να νιώσουν έτσι ότι αυξάνουν τις ικανότητές τους. Αυτό ακριβώς είναι και η πραγματική απόλαυση του παιχνιδιού. Η εμπειρία και η δραστηριότητα είναι απαραίτητες για την διεύρυνση της ευφυίας, την αποκόμιση μεγαλύτερης κατανόησης και είναι άμεσα συνδεδεμένες με την τάση της συγκέντρωσης και της τελειότητας. Όταν κάτι τραβήξει το ενδιαφέρον του παιδιού και απορροφηθεί σε κάποια συγκεκριμένη δουλειά, επαναλαμβάνει την ίδια σειρά κινήσεων πολλές φορές. Αυτό αποδεικνύει ότι ο εξωτερικός στόχος ήταν μόνο ένα κίνητρο, ενώ ο πραγματικός σκοπός ήταν η ικανοποίηση μιας μη συνειδητής ανάγκης. Η επανάληψη ακολουθεί τη συγκέντρωση, στερεώνει κατά κάποιο τρόπο την προσπάθεια και σημειώνει την αρχή ενός ακόμη σταδίου στη διαμόρφωση του ανθρώπινου χαρακτήρα. Όπως και στην συγκέντρωση έτσι και στην τάση της επανάληψης δεν επενεργεί η θέληση του παιδιού, αλλά αντίθετα η θέληση της φύσης.

·Η τάση για αυτοέλεγχο–Ο αυτοέλεγχος είναι μια πράξη βούλησης που επιτρέπει την επιλογή και την ολοκλήρωση μιας εργασίας. Αρχικά το παιδί πρέπει να κατακτήσει και να επιβληθεί στα κινητήρια όργανά του. Αυτό επιτυγχάνεται με την παράλληλη αύξηση των ικανοτήτων του και το κτίσιμο του ‘’εγώ’’, που του επιτρέπει να εκφράσει την βούλησή του και να έχει επιλογές. Η δυνατότητά του να κινείται με την καθοδήγηση του ίδιου του του εγώ, βοηθάει το παιδί να προσηλωθεί σ’ ένα μόνο πράγμα, φαινόμενο με καθαρά εσωτερική προέλευση που υποδηλώνει ένα μη δια-σπασμένο εσωτερικά άνθρωπο. Ένα παιδί με αυτοέλεγχο είναι ένα παιδί ομαλά αναπτυγμένο και δείχνει ήρεμο, σταθερό, προσηλωμένο στην εργασία του. Οι μετρημένες του κινήσεις υπαγορεύονται από το ‘’εγώ του’’ και κατευθύνονται από την λογική. Ο αυτοέλεγχος λοιπόν, εκφράζει μια εσωτερική πειθαρχία, δομημένη γύρω από την τάξη. Οι πράξεις του παιδιού στην πρώτη περίοδο της ζωής του ελέγχονται μόνο από το ορμέμφυτο. Στο χρονικό διάστημα από το πρώτο ως τα έξι του έτη, η πλευρά του ορμέμφυτου ατονεί σταδιακά, καθώς το παιδί αποκτά συνειδητή σκέψη και αυτοέλεγχο. Αν το παιδί δεν έχει αποκτήσει ακόμη πλήρη έλεγχο στις πράξεις του, δεν μπορεί να υπακούσει ούτε στη δική του θέληση ούτε φυσικά στην θέληση ενός τρίτου. Σημαντικό λοιπόν στοιχείο για τον αυτοέλεγχο είναι η ανάπτυξη και κυρίως η κατάκτηση των ικανοτήτων που θα του επιτρέψουν να εκφράσει την θέλησή του.

· Η τάση για επικοινωνία -Η επικοινωνία των ανθρώπων στηρίζεται στην γλώσσα-σα. Μέσα από αυτή εκφράζει σκέψεις, συναισθήματα και λαμβάνει πληροφορίες. Η γλώσσα είναι το ξεκίνημα της μεταποίησης και της επέμβασης στο περιβάλλον που ονομάζουμε πολιτισμό. Αν δεν υπήρχε η δυνατότητα για αμοιβαία συνεννόηση, για επικοινωνία, δεν θα μπορούσε η ανθρωπότητα να κάνει πολλά πράγματα και αυτό γιατί η δύναμη της ατομικής σκέψης δεν είναι αρκετή. Παρά την ευφυΐα τους οι άνθρωποι δεν θα ολοκλήρωναν τα έργα τους χωρίς τις απαραίτητες συζητήσεις και συμφωνίες μεταξύ τους. Η γλώσσα χαρακτηρίζει αποκλειστικά τον άνθρωπο, είναι η έκφραση της λογικής σκέψης και το όργανο της συλλογικότητας.

Το παιδί προικισμένο με την τάση της επικοινωνίας καθοδηγείται από την ευαίσθητη περίοδο για γλώσσα, την μεγαλύτερη χρονικά από όλες τις άλλες και αναπτύσσει έντονο ενδιαφέρον. Ξεκινώντας από βρέφος με άναρθρες κραυγές στην γέννησή του, φτάνει σε ηλικία δυόμισι ετών να έχει αφομοιώσει τον χειρισμό και ένα πλούσιο λεξιλόγιο της ομιλουμένης από το περιβάλλον του γλώσσας. Οι όποιες διορθώσεις στην άρθρωση, στην σύνταξη, ο εμπλουτισμός του λεξιλογίου και ότι άλλο αφορά την εκμάθηση της γλώσσας, γίνονται στην ηλικία από τριών έως έξι ετών. Μετά την ηλικία αυτή το παιδί είναι σε θέση να μάθει και τους γραμματικούς κανόνες.

· Η τάση για κοινωνικότητα– Ο άνθρωπος είναι ένα ον κοινωνικό. Για την κοινωνικοποίησή του στα πλαίσια της ομάδας που ζει και την αποδοχή των παραδεκτών ηθών, εθίμων και θρησκευτικών κανόνων, ο άνθρωπος χρειάζεται συχνά να φτάσει στα πλαίσια της ‘’θυσίας’’, όπως είναι το χάραγμα μελών του σώματος σε πρωτόγονες φυλές. Από την στιγμή της γέννησής του αρχίζει να αφομοιώνει τον κόσμο του, τα χαρακτηριστικά σχήματα – πρότυπα που καθορίζουν την κοινωνική ζωή της ομάδας του. Απορροφά με λίγα λόγια το μαθηματικό μέρος και από την στιγμή που αυτά τα πρότυπα εδραιώνονται μέσα του, παραμένουν σαν σταθεροί χαρακτήρες, παρόμοια με το πως εντυπώνεται και παραμένει καταγεγραμμένη η μητρική του γλώσσα. Στην ηλικία αυτή εξελίσσονται καθοριστικά οι κοινωνικές ή αντικοινωνικές ιδιότητες του κάθε ανθρώπου. Σαν ενήλικας, το άτομο μπορεί να αναπτύξει απεριόριστα τον εαυτό του, πάντα όμως στα θεμέλια αυτά. Η κοινωνική ζωή δεν είναι τίποτα άλλο παρά η λύση των κοινωνικών προβλημάτων, η κανονική συμπεριφορά και η προώθηση σκοπών παραδεκτών από όλους. Στις πρωτόγονες κοινωνίες εμφανίστηκε το πρώτο βήμα προς την κοινωνική συνείδηση ‘’το πνεύμα της οικογένειας στην φυλή’’, όπου το άτομο υπερασπίστηκε τη δική του ομάδα, σαν σκοπό και στόχο της ύπαρξής του. Αυτό είναι και το στάδιο που περνούν τα μικρά παιδιά στην κοινωνικοποίησή τους. Μια τέτοια κοινωνία την ενώνει περισσότερο ο αφομοιωτικός νους παρά η συνειδητή σκέψη. Το κοινωνικό ενδιαφέρον και η συνειδητοποίηση ότι σχηματίζουν μια ομάδα, μια μικρή κοινότητα της οποίας αποτελούν μέρος και συνεισφέρουν με την δραστηριότητά τους, κατακτάται σταδιακά. Η ενότητα που γεννιέται κατευθύνεται από μια μη συνειδητή δύναμη και ζωογονείται από ένα κοινωνικό πνεύμα που η Μοντεσσόρι ονόμασε ‘’συνοχή στην κοινωνική ομάδα’’.

Η ζωή σε συνύπαρξη με τους άλλους είναι ένα φυσικό γεγονός και ως εκ τούτου, ανήκει στην ανθρώπινη φύση. Αναπτύσσεται σαν οργανισμός και παρουσιάζει μια ακολουθία διαφορετικών χαρακτηριστικών στην πορεία της εξέλιξής της. Η Μοντεσσόρι την παρομοιάζει με τη διαδικασία που ασκούν οι χωρικοί της Ινδίας στη βιοτεχνία των χειροποίητων υφασμάτων. ‘’Στην αρχή το φυτό παράγει το λευκό θύσανο (βαμβάκι) και αντιστοιχεί ως φάση στο μωρό και το σπιτικό που γεννήθηκε. Το βαμβάκι πρέπει να συλλεγεί και να καθαριστεί και αυτή η εργασία αντιστοιχεί στην προσαρμογή στην κανονικότητα μέσα από το κατάλληλο περιβάλλον των παιδιών ηλικίας τριών έως έξι ετών. Ακολουθεί το γνέσιμο που παραλληλίζεται με την διαμόρφωση της προσωπικότητας που γίνεται με τη δουλειά και τη ζωή στην ομάδα. Μια καλή ποιότητας κλωστή, θα εξασφαλίσει ένα καλό και γερό ύφασμα. Τώρα είναι η στιγμή της τοποθέτησης της κλωστής στο πλαίσιο για να δημιουργηθεί το στημόνι που αντιστοιχεί στην κοινωνική συνοχή. Σε αντιστοιχία η προετοιμασία των παιδιών για την ανθρώπινη κοινωνία βασίζεται στις δραστηριότητες των παιδιών που ενεργούν με την παρόρμηση των αναγκών της φύσης τους, σε ένα περιορισμένο πλαίσιο και τα ενώνει ο κοινός σκοπός. Ακολουθεί η ύφανση με τη σαΐτα. Το στάδιο αυτό αντιστοιχεί στη οργανωμένη κοινωνία των ανθρώπων που κυβερνάται από νόμους και ελέγχεται από μια κυβέρνηση στην οποία υπακούν όλοι.’’ Η Μοντεσσόρι τονίζει ότι όπως ένα πραγματικό κομμάτι ύφασμα θα μείνει γερό και ατόφιο και όταν το βγάλουμε από το πλαίσιο, το ίδιο θα συμβεί και σε μια κοινωνία που χαρακτηρίζεται από οργάνωση και συνοχή. Πρόκειται για μια κοινωνία που περιλαμβάνει δυο κοινωνίες υφασμένες την μια μέσα στην άλλη. Η μια έχει τις ρίζες της στη μη συνειδητή δημιουργική ζώνη του πνεύματος – παιδική ηλικία- και η άλλη έρχεται από τον κόσμο της συνειδητής δράσης – ενήλικο μέλος.

· Η τάση για ανεξαρτησία–Χαρακτηρίζει τον άνθρωπο και ολοκληρώνει όλες τις παραπάνω τάσεις. Ο άνθρωπος θέλει να μπορεί να σταθεί μόνος του, χωρίς αυτό να αντιβαίνει την αρχή ότι είναι ένα ον κοινωνικό. Μόλις το μικρό παιδί αναλάβει δική του πρωτοβουλία και κάνει την πρώτη εκούσια πράξη του, η δύναμη αυτή περνά στο συνειδητό του. Έχει αρχίσει να αναπτύσσεται η θέληση και η διεργασία αυτή συνεχίζεται στο εξής σαν αποτέλεσμα πια της εμπειρίας. Η θέληση είναι μέρος της φύσης και αναπτύσσεται σε συμφωνία με τους νόμους της. Υπάρχει μια σύγχυση στο πως ερμηνεύει ο ενήλικας τη θέληση ενός παιδιού. Όταν βλέπει ένα παιδί να ενεργεί χωρίς τάξη και ρυθμό, συμπεραίνει πάντοτε ότι οι πράξεις αυτές πηγάζουν από τη θέλησή του, παραπλανάται δηλαδή και είναι σαν να πιστεύει ότι οι πράξεις ενός ενηλίκου σε κατάσταση θυμού ή υστερίας, υπαγορεύονται από τη θέλησή του. Στην πραγματικότητα η θέληση δεν οδηγεί στην αταξία και στη βία, που είναι σημάδια συναισθηματικής διαταραχής και ανωμαλίας για το παιδί. Σε ομαλές συνθήκες η θέληση είναι μια δύναμη που καλλιεργεί δραστηριότητες χρήσιμες για τη ζωή και συμβαδίζει με την αυθόρμητη εργασία και την επανάληψη. Πρόκειται για μια ζωτική παρόρμηση που γίνεται μια πράξη εκούσια. Η Μοντεσσόρι περιγράφει το παράδειγμα ενός παιδιού που σε μια επίσκεψη ρωτήθηκε :‘’Αυτό λοιπόν είναι το σχολείο όπου κάνετε ότι σας αρέσει;‘’ και το παιδί απάντησε :’’Όχι κυρία, δεν κάνουμε ότι μας αρέσει, αλλά μας αρέσει αυτό που κάνουμε.’’ Η συνειδητή θέληση είναι μια δύναμη που αναπτύσσεται με τη χρήση και τη δράση. Η ανάπτυξή της όμως είναι μια αργή διαδικασία που εξελίσσεται με μια συνεχή δράση και σε άμεση σχέση με το περιβάλλον.

· Η τάση της δημιουργικής φαντασίας– Σε αντίθεση με τα ζώα, ο άνθρωπος συνεχίζει να έχει ελπίδες, βλέψεις και προβληματισμούς. Και αυτά αποτελούν για τον άνθρωπο ότι οι βιολογικές ανάγκες για το σώμα. Όταν έχει μια ιδέα, χρησιμοποιεί τα χέρια του να φτιάξει αυτό που έχει φανταστεί το μυαλό του. Αλλά βέβαια και τα χέρια έπρεπε να κινηθούν από το μυαλό και τη μάθηση. Ο άνθρωπος έχει φαντασία και ξέρει πως να την χρησιμοποιήσει. Έχει το πνεύμα με το οποίο εξυπηρετεί το σώμα του. Βλέποντας ένα πουλί να ανοίγει τα φτερά του και να πετάει, δεν προσπάθησε απλά να ανέβει σε ένα δέντρο και να πετάξει από εκεί. Χρησιμοποίησε την φαντασία του δημιουργικά, έτσι ώστε να φέρει σε ύπαρξη το μέσο που θα του επέτρεπε να πετάξει. Από την φύση του, ο ανθρώπινος νους έχει τη δύναμη να φαντάζεται, δηλαδή να σκέφτεται πράγματα που δεν είναι ορατά εκείνη την στιγμή, αλλά μπορεί ακόμη και να συναρμολογήσει ή να ανακατατάξει το πνευματικό τους περιεχόμενο, να σχηματίσει δηλαδή ένα ‘’αλφάβητο ιδιοτήτων‘’ από όλα τα αναρίθμητα πράγματα που συναντά στον εξωτερικό κόσμο. Εδώ υπάρχει ένας ξεκάθαρος διαχωρισμός ανάμεσα στην δημιουργική φαντασία και στην φαντασίωση που θεωρείται λανθάνουσα έκφραση. Από τα παραπάνω καταλαβαίνουμε ότι η τάση για δημιουργική φαντασία προϋποθέτει τον σχηματισμό του ‘’αλφάβητου των ιδιοτήτων’’. Γι` αυτό η Μοντεσσόρι δίνει έμφαση στην ανάγκη να γνωρίσει καλά το μικρό παιδί την γλώσσα, τις ιδιότητες, και το περιβάλλον, (φύση) και εισάγει την έννοια της φαντασίας στο δεύτερο στάδιο ανάπτυξης του ανθρώπου, έξι με δώδεκα ετών.

· Η τάση για υπολογισμό–Συχνά ο άνθρωπος χρειάζεται να υπολογίσει το πόσο, το πού, το πώς και το πότε. Για την Μοντεσσόρι το ότι ο νους του ανθρώπου είναι μαθηματικός δεν πρέπει να συγχέεται με την ικανότητα ενός ανθρώπου για εξισώσεις. Το γεγονός ότι το παιδί έχει την ικανότητα να συλλέγει παραστάσεις και να τις διατηρεί στο μυαλό του ξεκάθαρες και ταξινομημένες, είναι πολύ σημαντικό, γιατί χάρη στις σθεναρές αισθητηριακές διεργασίες που το καθοδηγούν, το εγώ του οικοδομεί την ίδια του την λογική.

· Η τάση για τελειότητα–Όλοι οι άνθρωποι έχουν την τάση, αόριστη ίσως και μη συνειδητή, να ανέβουν ψηλότερα, να ανυψωθούν πνευματικά. Αυτή είναι η γενική τάση. Η ανθρωπότητα αλλά και η κοινωνία πρέπει να προοδεύουν και να εξελίσσονται. Έτσι, όπως όταν κάποιος κάνει μια ανακάλυψη, η κοινωνία προοδεύει προς αυτή την κατεύθυνση και όταν κάποιος φτάσει σε υψηλότερο πνευματικό επίπεδο, δίνει στην κοινωνία μια ώθηση προς τα εμπρός. Στην αναζήτηση της τελειότητας, ο ενήλικας για να προχωρήσει πρέπει να συνειδητοποιήσει τα λάθη, τις ελλείψεις και τα ελαττώματα, να τα αντιμετωπίσει στο άπλετο φως της ημέρας και να συνειδητοποιήσει ότι η ύπαρξή τους είναι αναπόφευκτη, σε όλη του τη ζωή. Πρόκειται για ένα αξίωμα που χρησιμοποιείται και στις θετικές επιστήμες ως έλεγχος του λάθους και λαϊκά προσδιορίζεται από την φράση ‘’Ουδείς δεν είναι τέλειος’’. Για την κατάκτησή της, ο άνθρωπος εξασκείται με συνεχή επανάληψη. Με μέσα λοιπόν, τη δοκιμή και το λάθος, ο άνθρωπος βαδίζει προς την τελειότητα. Για να περιγράψει πώς οι άνθρωποι προσεγγίζουν την τάση για τελειότητα η Μοντεσσόρι παραθέτει ένα σχήμα ομόκεντρων κύκλων. Ο εσωτερικός κύκλος βαμμένος με έντονο κόκκινο χρώμα συμβολίζει την τελειότητα. Ο αμέσως επόμενος με γαλάζιο χρώμα, περιλαμβάνει τους ισορροπημένους με δυνατή βούληση ανθρώπους, που την προσεγγίζουν. Ο λευκός κύκλος αφορά τη μεγάλη μάζα των ανθρώπων που παραπαίουν ανάμεσα στην προσπάθεια για τελειότητα και την αντικοινωνική συμπεριφορά, που συμβολίζεται με τον επόμενο σκούρο κόκκινο κύκλο και περιλαμβάνει τους ανθρώπους που βρίσκονται έξω από το φυσιολογικό και έξω από την κοινωνία – παρανοϊκούς και εγκληματίες.

Η σημαντικότητα του παραπάνω σχήματος έγκειται κυρίως στην απεικόνιση της μεγάλης μάζας ανθρώπων που επιθυμούν την τελειότητα, αλλά έλκονται και από την παραβατική, έξω από τα κοινωνικά όρια συμπεριφορά. Ο λόγος είναι προφανής. Στην κρίσιμη παιδική ηλικία, οι τάσεις που σχετίζονται άμεσα με την τάση της τελειότητας, – εργασία, επανάληψη, αυτοέλεγχος, προσανατολισμός, παρατήρηση, κοινωνικότητα – δεν βρήκαν τόσο πρόσφορο έδαφος ώστε να αναπτυχθεί ο χαρακτήρας τους, χωρίς την παρεμβολή εμποδίων. Το μικρό παιδί εκδηλώνει την τάση της τελειότητας από την γέννησή του, με την άναρθρη προσπάθεια να μιμηθεί τους ήχους της ανθρώπινης λαλιάς, με το τέντωμα του αυχένα στην προσπάθειά του να στηρίξει το κεφάλι, με το αβέβαιο στήριγμα των ποδιών του, που το κάνουν να σκοντάφτει και να πέφτει,… Η συνεχής επανάληψη και άσκηση του παιδιού, δυναμώνει τη βούληση του, συνηγορεί στην ανάπτυξή του και βάζει ταυτόχρονα το δικό της λιθαράκι στην πορεία του προς την τελειότητα. Κάθε λάθος διορθώνεται και μέσα από αυτό κερδίζει σε εμπειρία. Η προσοχή, η βεβαιότητα και η εμπειρία, αποτελούν πολύτιμα εφόδια για το ταξίδι της ζωής του. Το παιδί θέλει και προσπαθεί να βελτιώνεται ολοένα και η δυνατότητα για έλεγχο και δοκιμή του εξασφαλίζουν την πρόοδο. Έχει έμφυτη την τάση για ακρίβεια και τάξη και τον ενδιαφέρει η επιτυχία του στόχου του. Ενέργειες των ενηλίκων που εμποδίζουν το παιδί να μιμηθεί, να πράξει, να επαναλάβει, να ελέγξει τη δουλειά του, έχουν ως αποτέλεσμα τη διακοπή της απρόσκοπτης ανάπτυξης και την δημιουργία ενός ενήλικα με αδύναμο χαρακτήρα.

Οι ανθρώπινες τάσεις επηρεάζουν την εκπαίδευση. Ο άνθρωπος έχει μια διαλεκτική σχέση με την μάθηση. Με την γέννηση ενός παιδιού, μπαίνουν αμέσως σε λειτουργία οι τάσεις. Τα εμπόδια που μπορεί να μπαίνουν στην τάση της εξερεύνησης αυτόματα σημαίνουν ένα παθητικό παιδί. Η μη ανταπόκριση στο κλάμα του, σημαίνει εμπόδιο στην τάση της επικοινωνίας. Η διάσπαση της συγκέντρωσης θέτουν εμπόδιο στην τάση της προσαρμογής του στο περιβάλλον. Τότε παράλληλα με την τάση για παρατήρηση εμφανίζεται και μια άλλη τάση, αυτή της εξερεύνησης. Οι δύο αυτές τάσεις, σε παιδιά που ο ψυχισμός τους βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση από τα εμπόδια που συναντούν, εμφανίζονται συχνά με κατακτητική διάθεση (πάθος για ιδιοποίηση και καταστροφή των αντικειμένων). Μόλις το παιδί αρχίζει να βρίσκεται σε περιβάλλον που καλύπτει τις αναπτυξιακές του ανάγκες, η κατακτητική διάθεση μετατρέπεται σε έφεση για μάθηση και οποιαδήποτε κίνηση για αρπαγή και καταστροφή καταλήγει στην αγάπη και την βοήθεια άλλων με την χρήση της ευφυΐας. Σε αντίθεση με τις όποιες παρεκκλίσεις σωματικές ή πνευματικές που μπορεί να προέρχονται από την σύλληψη ή την κύηση ενός ανθρώπου και που είναι και οι σοβαρότερες, οποιαδήποτε ελαττώματα ή βλάβες μπορεί να εμφανιστούν σένα μικρό παιδί από τα εμπόδια που τίθενται στην ανάπτυξή του είναι επίκτητα και διορθώνονται εάν στην σωστή ηλικία του επιτραπεί το ξεδίπλωμα των δυνάμεών του. Έτσι τα εμπόδια που μπορεί να έχουν εμποδίσει την φυσιολογική ανάπτυξη ενός παιδιού μέχρι την ηλικία των τριών ετών, με αποτέλεσμα να παρουσιάζει αποκλίσεις, όπως οργή, απειθαρχία, επιθετικότητα, εγωισμό, ζήλεια, ανικανότητα συγκέντρωσης, δυσκολία στον συντονισμό των κινήσεων, βουλιμία ή ανορεξία, νωθρότητα, φοβίες, ασυνήθιστη εξάρτηση από τους ενηλίκους κ.λ.π. είναι στο κατάλληλο περιβάλλον επίκτητα χαρακτηριστικά, που εξαφανίζονται μόλις επιτραπεί στο παιδί η ενεργή εμπειρία και η ελεύθερη άσκηση των δυνάμεών του.

Η διαπαιδαγώγηση, λοιπόν των μικρών παιδιών είναι ιδιαίτερα σημαντική και κυρίως στην ηλικία των τριών έως έξι ετών, όπου μια θεϊκή παρόρμηση καθοδηγεί το πνεύμα προς την κατασκευή και την δημιουργία. Μέσα στο παιδί το έργο της δημιουργίας βρίσκεται σε πολύ μεγαλύτερη έξαρση από ότι στον δάσκαλο και τους γονείς. Ο ρόλος του δασκάλου δεν καταργείται, αλλά αναβαθμίζεται σε πολύτιμο οδηγό μιας εσωτερικής προσπάθειας που ακολουθεί τους φυσικούς νόμους της ανάπτυξης. Το παιδί γεννιέται με τις τάσεις, ο παιδαγωγός πρέπει να τις κατευθύνει, χωρίς άμεση παρέμβαση και σε οποιοδήποτε περιβάλλον και χωρίς το παιδί να έχει επίγνωση του ρόλου του παιδαγωγού. Καθοδήγηση των τάσεων σημαίνει προσφορά του σωστού περιβάλλοντος και κάθε φορά η αλλαγή του περιβάλλοντος πρέπει να έχει ως στόχο τον ερεθισμό των τάσεων. Το περιβάλλον εξάλλου πρέπει να μεγαλώνει μαζί με το παιδί. Το μεγάλο χρέος του ενήλικα είναι να γίνει ο εμπνευστής των παιδικών πράξεων, το ανοιχτό βιβλίο, όπου το παιδί θα διαβάζει τις οδηγίες για τα ίδια του τα βήματα και θα μαθαίνει τα απαραίτητα μιας σωστής δράσης. Όμως αυτό προϋποθέτει έναν ήρεμο ενήλικα, με αργές συντονισμένες κινήσεις, έτσι που οι ενέργειές του να γίνονται απόλυτα κατανοητές σε όλες τους τις λεπτομέρειες από το παιδί που τις παρακολουθεί.

Η Μ.Μοντεσσόρι άρχισε να καταλαβαίνει τον ρόλο των ανθρωπίνων τάσεων για την ανάπτυξη και εξέλιξη του ανθρώπου, μέσα από την διαδικασία της συστηματικής παρατήρησης των παιδιών που ανέλαβε στο πρώτο σπίτι των παιδιών (casadibambini). Έχοντας καταλάβει τον λόγο ετοίμασε τις προϋποθέσεις για αισθητηριακή εξερεύνηση και για εκπαίδευση των αισθήσεων, και έλεγε: ’’Για να επιτύχουμε την ανάπτυξη της ευφυίας του παιδιού πρέπει να του επιτρέψουμε την αυθόρμητη δραστηριότητα να δουλέψει με τα χέρια του και επίσης να του προσφέρουμε τη δυνατότητα της δοκιμής και πλάνης’’. Αυτό που τους έδωσε η φύση αναπτύσσεται με την εργασία. Η φύση προσφέρει μια εσωτερική καθοδήγηση, για να αναπτυχθεί όμως οτιδήποτε, σε οποιοδήποτε πεδίο, απαιτούνται συνεχής προσπάθεια και εμπειρία. Η ανάπτυξη πηγάζει από τη δραστηριότητα, όχι από διανοητική εργασία.
Με τον τρόπο αυτό οι τάσεις βρίσκουν ένα πρόσφορο έδαφος. Η Μ. Μοντεσσόρι λέει χαρακτηριστικά : ‘’Είναι πολύ πιο σημαντικό το παιδί να έχει ένα έτοιμο πνεύμα, παρά ένα καλό δάσκαλο.’’

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σημειώσεις από τις διαλέξεις του Μοντεσσοριανού εργαστηρίου, και τα ακόλουθα βιβλία της Μ. Μοντεσσόρι :· Το μυστικό της παιδικής ηλικίας· Δεκτικός νους

Και από τον Μάριο Μοντεσσόρι· The human tendencies and Montessori education

(το παρόν άρθρο συνεισφέρθηκε από την Κυριακή Μπερκέτη)

Advertisements

One thought on “ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s