Τηλεόραση και μικρό παιδί (Ίδρυμα Μαρία Μοντεσόρι/ΗΠΑ)

της Dr Silvana Quattrocchi Montanaro

Τι μπορούμε να πούμε σήμερα για την τηλεόραση και το παιδί; Τις τελευταίες δεκαετίες έχουμε συγκεντρώσει πολλές πληροφορίες που μπορούν να μας βοηθήσουν να μιλήσουμε και να καταλάβουμε καλύτερα τις επιπτώσεις της τηλεόρασης στα παιδιά. Οι περισσότερες από αυτές τις πληροφορίες είναι αρνητικές, γεγονός που μας ωθεί να αναλογιστούμε τις επιπτώσεις της τηλεόρασης στα παιδιά, αλλά και στους μεγάλους. Αλλά η αλήθεια είναι ότι οι επικίνδυνες επιδράσεις είναι αντιστρόφως ανάλογες προς την ηλικία των θεατών.

Τα πρώτα ερωτήματα που μπορούμε να θέσουμε στους εαυτούς μας είναι: Τι πραγματικά μεταδίδει η τηλεόραση; Και πώς γίνεται αυτό; Αυτό μας οδηγεί στα προβλήματα που συνδέονται με την τεχνολογία, οπότε προκύπτει και ένα τρίτο ερώτημα: μπορεί αυτή η τεχνολογία να είναι ουδέτερη και εξαρτώμενη αποκλειστικά από το πώς τη χρησιμοποιούμε ή είναι σε θέση να παρεμβαίνει στη συναισθηματική και πνευματική ανάπτυξη του παιδιού;

Οι απαντήσεις στα ερωτήματά μας προέρχονται από μια εξέταση των αρνητικών χαρακτηριστικών της τηλεόρασης. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι:

· μεγάλη μείωση της πραγματικής εμπειρίας

· παθολογικές συνέπειες στο σώμα και το μυαλό

· χειραγώγηση των πολλών από τους λίγους

Θα συζητήσουμε μόνο τα δύο πρώτα σημεία τα οποία συνδέονται περισσότερο με το μικρό παιδί.

Μεγάλη μείωση της πραγματικής εμπειρίας

Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί, αλλά ιδιαίτερα οι άνθρωποι, έρχονται στη ζωή με ένα φυσικό δυναμικό για απόκτηση γνώσης. Τα πρώτα πράγματα προς εκμάθηση είναι το περιβάλλον και η συμπεριφορά μας μέσα σε αυτό. Έχουμε ανάγκη πληροφορίες (απόκτηση μέσω αισθήσεων) και έχουμε ανάγκη να αποθηκεύσουμε τις πληροφορίες με έναν «οργανωμένο τρόπο».

Οι πληροφορίες έρχονται από το περιβάλλον και τα παιδιά, για να είναι σε θέση να αναπτύξουν ένα πλούσιο και οργανωμένο μυαλό, πρέπει να έχουν επαφή με την πραγματικότητα. Έρευνες έχουν δείξει ότι το παιδί περνά κατά μέσο όρο τουλάχιστον τέσσερις ώρες την ημέρα μπροστά στην τηλεόραση (και πολύ περισσότερο τα Σαββατοκύριακα). Αυτό σημαίνει κατά μέσο όρο δύο χιλιάδες ώρες το χρόνο! Όλες αυτές οι ώρες αφαιρούνται από τις ώρες που ένα παιδί μπορεί να να έχει άμεση επαφή με την πραγματικότητα.

Και τώρα πρέπει να αναρωτηθούμε: μπορεί ο εξωτερικός κόσμος να μεταδοθεί μέσω της οθόνης της τηλεόρασης; Μπορούν όλες οι διαστάσεις που είναι απαραίτητες για την εκμάθηση της πραγματικότητας (και την κατάκτησή της) να γίνουν αντιληπτές μέσω της τηλεόρασης; Μπορεί ο χρόνος, ο χώρος, το τοπίο και το πλαίσιο που τα περιβάλλει να φτάσουν μέχρι το άτομο που παρακολουθεί την οθόνη μέσα σε ένα σκοτεινό δωμάτιο;

Σε ένα κόσμο όπου πολλές σημαντικές φυσικές εμπειρίες έχουν καταστεί δύσκολες (ή αδύνατες) για τα παιδιά, η τηλεόραση μειώνει ακόμα περισσότερο την άμεση επαφή με την πραγματικότητα. Τα παιδιά δεν μπορούν να αποκτήσουν σωστές πληροφορίες για τον κόσμο γύρω τους. Αυτές οι περιορισμένες και παραμορφωμένες πληροφορίες θα επηρεάσουν ολόκληρη τη ζωή τους για το λόγο ότι χρειαζόμαστε σαφή και σίγουρα σημεία αναφοράς για να αντεπεξέλθουμε στις απαιτήσεις του κόσμου μας.

Όταν παρακολουθούμε τηλεόραση δε συνειδητοποιούμε την απουσία τριών αισθήσεων και την έλλειψη συμφωνίας ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε και σε αυτό που ακούμε. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται «αισθητηριακή σχιζοφρένεια» γιατί οι αισθήσεις διαμοιράζονται ανάμεσα στον εαυτό τους, το μυαλό και τον εξωτερικό κόσμο. Τα μηνύματα που είναι απαραίτητα στις πέντε αισθήσεις για την πλήρη λειτουργία και αλληλεπίδραση μεταξύ τους δεν μπορούν όλα να φτάσουν στο θεατή, γιατί η τηλεόραση εξαφανίζει ένα τεράστιο μέρος τους, οπότε μειώνει τη συμμετοχή και τις αντιδράσεις μας στο γύρω κόσμο.

Ας σκεφτούμε για λίγο την πλούσια και ιδιαίτερη πολυπλοκότητα της φύσης, η οποία δεν μπορεί επ’ ουδενί να φτάσει στο θεατή της τηλεόρασης, αλλά που θα μπορούσε να γίνει αντιληπτή, ακόμα και σε ήπια μορφή, σε οποιονδήποτε μικρό κήπο ή πάρκο κοντά στο σπίτι αν τα παιδιά δεν περνούσαν τόσο πολλές ώρες μπροστά στην τηλεόραση. Μόνο η άμεση εμπειρία μπορεί να οδηγήσει σε προσωπική γνώση, ενώ αν βασιζόμαστε συνεχώς στην τηλεόραση για την απόκτηση πληροφοριών αποκοβόμαστε από την πραγματικότητα και χάνουμε την ικανότητά μας να κρίνουμε τι πραγματικά συμβαίνει.

Αυτό που προσπαθούμε να πούμε είναι: «Η ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού μπορεί να συμβεί μόνο μέσω πραγματικών εμπειριών μέσα σε πραγματικό περιβάλλον και τα πρώτα χρόνια της ζωής μας χρειαζόμαστε τη βοήθεια πραγματικών ανθρώπων που έχουν το ρόλο του ενδιάμεσου για τα παιδιά».

Το να γίνεις άνθρωπος είναι ένα χρονοβόρο καθήκον που χρειάζεται τη συμμετοχή άλλων ανθρώπων. Αυτή η θεμελιώδης αναγκαιότητα είναι εμφανής ήδη από τη γέννηση, όταν τα νεογέννητα, προφανώς για λόγους βιολογίας και επιβίωσης, απαιτείται να έχουν δίπλα τους τουλάχιστον ένα ανθρώπινο πλάσμα από το οποίο θα λαμβάνουν τροφή και φροντίδα. Με τη σωστή προσφορά τροφής και φροντίδας, τα παιδιά κερδίζουν γνώση του περιβάλλοντος και γίνονται δέκτες μοντέλων συμπεριφοράς που θα χρησιμοποιηθούν με ενεργητικό και προσωπικό τρόπο. Η τηλεόραση είναι μια μηχανή, ένα αντικείμενο, που δε διαθέτει τις απαραίτητες ιδιότητες για την υποστήριξη της ανθρώπινης ανάπτυξης που έχει στόχο τη συνειδητότητα και την ανεξαρτησία.

Οι αισθητηριακές πληροφορίες που αποκτώνται μέσω παρατήρησης, συγκέντρωσης και επανάληψης είναι βασικές για τη μάθηση. Κάθε παιδί, μέσα στη μοναδικότητά του, έχει ανάγκη να του επιτρέψουμε να παρατηρεί ένα αντικείμενο για όσο χρονικό διάστημα του χρειάζεται για να φτάσει σε μια ολοκληρωμένη αισθητηριακή κατανόηση του αντικειμένου αυτού. Αυτό το χρονικό διάστημα οδηγεί στη συγκέντρωση που είναι απαραίτητη για τη μακροπρόθεσμη μνήμη των προσληφθεισών πληροφοριών, για την απόκτηση μιας καινούριας σελίδας στη «βιβλιοθήκη της ζωής μας». Η επανάληψη αποτελεί μέρος αυτής της διεργασίας. Η τηλεόραση όμως, όπως και όλα τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, δίνει συνεχή και μονομερή πληροφόρηση χωρίς καμιά δυνατότητα παρατεταμένης παρατήρησης και προσωπικής ενέργειας ή αλληλεπίδρασης. Τα παιδιά αποστερούνται τη φυσική τους ικανότητα να μαθαίνουν μέσω ενεργητικής ανταλλαγής με το περιβάλλον (ανθρώπους και αντικείμενα) και ωθούνται να μετατραπούν σε παθητικούς θεατές χωρίς καθόλου χρόνο για επεξεργασία και αποθήκευση πληροφοριών.

Η βάση της μοντεσοριανής παιδαγωγικής μεθόδου είναι η ανακάλυψη της ανθρώπινης εσωτερικής παρόρμησης για φυσιολογική ανάπτυξη, η αναγνώριση της ανάγκης του παιδιού για δραστηριότητα, η αρχή «βοήθησέ με να το κάνω μόνο μου», η ανάγκη για αυτοεκπαίδευση μέσω προσωπικής εργασίας εντός ενός κατάλληλα προετοιμασμένου περιβάλλοντος.

Τα πρώτα χρόνια της ζωής των παιδιών, και επιμένω σε αυτά τα πρώτα χρόνια γιατί είναι εξαιρετικά σημαντικά για την ανθρώπινη ανάπτυξή, πρέπει να τους προσφέρονται δραστηριότητες που να ποικίλλουν αναλόγως της κινητήριας και πνευματικής ικανότητας των παιδιών, αλλά να είναι ίδιες σχετικά με το στόχο ικανοποίησης των βασικών αναγκών για γνώση, ανεξαρτησία και αυτονομία. Τα πολύτιμα οφέλη μιας τέτοιας εκπαίδευσης είναι μια ουσιώδης πίστη στις δυνάμεις μας, αυτοπεποίθηση και αίσθηση αξίας σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Το μήνυμα που απορροφά το ανθρώπινο πλάσμα που αναπτύσσεται είναι:

«Μπορώ, έχω ικανότητες, διαθέτω αξία, γιατί η συνεργασία μου είναι αναγκαία στους ανθρώπους με τους οποίους ζω, η εργασία μου είναι σημαντική στους άλλους και με αυτή την εργασία μπορώ να αλλάξω τον κόσμο».

Όταν τα παιδιά περνούν πολλές ώρες καθημερινώς μπροστά στην τηλεόραση στερούνται τη «μάθηση μέσω πράξης», τις απαραίτητες εμπειρίες για την εγκαθίδρυση της βασικής γνωστικής και ψυχολογικής ανάπτυξης που θα τα υποστηρίζει στις δραστηριότητες ολόκληρης της ζωής τους.

Είναι σωστό να λέμε, σε αντίθεση με ό,τι θέλουν να πιστεύουμε, ότι η τηλεόραση είναι μια αντικοινωνική και αντιμαθησιακή μηχανή, για το λόγο ότι διαχωρίζει τα άτομα από τον εαυτό τους και το περιβάλλον και τα κάνει να πιστέψουν ότι ζουν, ενώ στην ουσία παρατηρούν παθητικά αυτά που κάποιοι άλλοι αποφασίζουν να τους δείξουν.

Τα αρνητικά αποτελέσματα της τηλεόρασης στα νέα παιδιά φαίνονται σαφώς στα σχολείο. Οι δάσκαλοι του νηπιαγωγείου αναφέρουν σημαντική μείωση των χειρωνακτικών δεξιοτήτων στα παιδιά ηλικίας πέντε και έξι ετών. Κατά τη διάρκεια των πρώτων χρόνων η χειρωνακτική εργασία είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Πρέπει να αναρωτηθούμε αν η απουσία προσωπικής δραστηριότητας στο περιβάλλον επηρεάζει τις λειτουργίες χεριού-ματιού-εγκεφάλου.

Όταν ο άνθρωπος σηκώθηκε σε όρθια θέση, άρχισε να χρησιμοποιεί τα χέρια του για να φτιάχνει εργαλεία, και η δραστηριότητα αυτή προήγαγε την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Έχοντας αντιληφθεί τι μπορεί να επιτύχει η χειρωνακτική εργασία, ο άνθρωπος υποκινήθηκε να σκέφτεται όλο και περισσότερο το πώς να επιλύει προβλήματα. Η δουλειά των χεριών κάνει τις λύσεις εφικτές: η σκέψη με τον εγκέφαλο (το να έχεις ιδέες) και η υλοποίησή τους (το να δρας μέσα στο περιβάλλον) αλληλοβοηθούνται.

Τι συμβαίνει όταν τα παιδιά δε χρησιμοποιούν τα χέρια τους κατά τα πρώτα χρόνια, τα οποία αποτελούν την κύρια περίοδο ανάπτυξης; Οι δάσκαλοι του νηπιαγωγείου παραπονούνται επίσης για μεγαλύτερη παθητικότητα στο παιχνίδι γενικά, ανικανότητα συγκέντρωσης σε ένα καθήκον που τους δίνεται και δυσκολία προσοχής σε ανθρώπους που μιλούν.

Τα πρότυπα που θέτει η τηλεόραση κατά την πρώτη παιδικά ηλικία μπορούν να επηρεάσουν στο μέγιστο βαθμό το εκπαιδευτικό μέλλον των παιδιών. Οι γονείς και όλοι οι υπόλοιποι ενήλικοι με ευθύνες πρέπει να αντιληφθούν τις αρνητικές επιπτώσεις που η τηλεόραση μπορεί να έχει στην παρούσα και μελλοντική ζωή των παιδιών. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ξανά ότι κατά μέσο όρο παιδιά ηλικίας τριών ετών περνούν 30-50 ώρες εβδομαδιαίως μπροστά σε μια συσκευή τηλεόρασης.

Το 1986 ο Dr. Richard Smith και οι συνεργάτες του (Παιδιατρικό Τμήμα του Νοσοκομείου Brockton στη Μασαχουσέτη) πρότειναν, ως το μοναδικό τρόπο για να το πληροφορηθούν οι γονείς, να δίνονται στους παιδιάτρους οι κατάλληλες πληροφορίες σχετικά με τους μεγάλους κινδύνους που εγκυμονεί η τηλεόραση για τα παιδιά, φοβάμαι όμως ότι η συμβουλή τους δεν έχει ακολουθηθεί μέχρι σήμερα.

Παθολογικές συνέπειες στο σώμα και το μυαλό

Πρέπει σε αυτό το σημείο να ασχοληθούμε με τις παθολογικές συνέπειες της τηλεόρασης στο σώμα και το μυαλό. Με σκοπό να κατανοήσουμε καλύτερα αυτές τις συνέπειες πρέπει να θυμηθούμε για λίγο τη σχέση μεταξύ φωτός και ζώντων οργανισμών. Αυτή η σχέση μελετάται από ένα νέο επιστημονικό κλάδο που ονομάζεται φωτοβιολογία.

Το μοναδικό φυσικό φως είναι ο ήλιος και το φεγγάρι, αν και δε γνωρίζουμε πολλά για το τελευταίο. Ο ηλιακό φως δημιουργείται από τη μίξη επτά βασικών χρωμάτων σε συγκεκριμένη αναλογία. Τα φυτά χρησιμοποιούν αυτό το φως για φωτοσύνθεση, η οποία τους επιτρέπει να έχουν τις απαραίτητες για την ανάπτυξη και ωρίμανσή τους βιοχημικές αντιδράσεις. Αλλά αν τα φυτά εκτεθούν σε τεχνητό φως στο οποίο δεν υπάρχουν όλα τα χρώματα ή η αναλογία τους έχει αλλάξει, τότε παρουσιάζουν ένα διαφορετικό πλάνο ανάπτυξης.

Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη μας πώς το ηλιακό φως ρυθμίζει το ημερήσιο-νυχτερινό βιορυθμό των θηλαστικών. Η επιστήμη που μελετά την αντίδραση των κυττάρων σε αυτόν το βιορυθμό λέγεται χρονοβιολογία.

Το Ινστιτούτο Ερευνών Περιβαλλοντικής Υγείας και Φωτός στη Σαραζότα στη Φλόριντα έδειξε ότι οι ζωντανοί οργανισμοί επηρεάζονται τόσο από τις ακτίνες Χ που εκπέμπονται από μια τηλεόραση όσο από το τεχνητό φως, ιδιαίτερα το φθορίζον φως. Οι έρευνές τους μιλούν για τη διπλή επίδραση του φωτός στους ανθρώπους:

· η πρώτη είναι η μετάδοση φωτός μέσω του οπτικού νεύρου στον ινιακό φλοιό, εκεί όπου δημιουργούνται και κατανοούνται οι εικόνες

· η δεύτερη είναι η αποστολή φωτός μέσω των νευροδιαβιβαστών στην υπόφυση και την επίφυση, οι οποίες επηρεάζουν το ενδοκρινικό σύστημα.

Τι μπορεί να συμβεί αν ο ανθρώπινος οργανισμός επί πολλές ώρες την ημέρα απορροφά από την τηλεόραση ακτίνες Χ και φθορίζουσες οι οποίες αποτελούνται μόνο από κόκκινο, μπλε και πράσινο χρώμα;

Θεωρείται πλέον ότι το σύνδρομο υπερκινητικότητας και πολλές παιδικές αλλεργίες έχουν σχέση με το φως της τηλεόρασης καθώς και με χρωστικές ουσίες στο φαγητό. Μόλις τώρα αρχίζουμε να κατανοούμε και να μετράμε πολλές άλλες ανεπιθύμητες αντιδράσεις όπως παχυσαρκία, υψηλή χοληστερόλη, επιθετικότητα και καρκίνο.

Σε αυτό το σημείο πρέπει να διευκρινίσουμε ότι η τηλεοπτική εικόνα αποτελείται στην πραγματικότητα από πολυάριθμες μικρές φωσφορίζουσες κουκίδες που αναβοσβήνουν τριάντα φορές το δευτερόλεπτο. Όλες αυτές οι μικρές κουκίδες συνθέτουν μια κατανοητή εικόνα μόνο μέσω της ερμηνείας που γίνεται στην περιοχή του φλοιού του εγκεφάλου που ευθύνεται για την όραση. Το συνεχές αναβοσβήσιμο (το οποίο μπορεί να προκαλέσει ένα είδος επιληψίας που ονομάζεται «τηλεοπτική επιληψία») δε γίνεται αντιληπτό γιατί η ικανότητα αντίληψης που διαθέτουμε μπορεί να λειτουργήσει σε συνειδητό επίπεδο μόνο σε μεταδόσεις με ταχύτητα δέκα φορών το δευτερόλεπτο. Αυτή η υψηλότερη ταχύτητα της τηλεόρασης χρησιμοποιείται για την «υποσυνείδητη διαφήμιση», γιατί το μυαλό μπορεί να δέχεται το μήνυμα και τις επιδράσεις του, ενώ το συνειδητό τμήμα του δεν μπορεί.

Οι τηλεοπτικές εικόνες παράγονται και γίνονται αντιληπτές ως ένα συνεχώς κινούμενο πεδίο κουκίδων που αναβοσβήνουν και τα μάτια δεν πρέπει να κινούνται ώστε να συλλάβουν την κινούμενη εικόνα. Επειδή οι τηλεοπτικές εικόνες είναι πολύ γοργές, είναι απαραίτητη μια συνεχής προσπάθεια για να τις αντιληφθεί κανείς και αυτό δεν επιτρέπει καθόλου τη συνειδητή σκέψη, τον προσωπικό συλλογισμό και την κριτική. Ο εξοπλισμός του εγκεφάλου μας αποσυντίθεται και βιώνουμε τα ίδια συμπτώματα που εμφανίζονται στην υπνωτική καταληψία: σκοτοδύνη, ακίνητο κορμί,  διακοπτόμενο φως, κατάσταση ενδιαφέροντος και προσοχής. Με αυτόν τον τρόπο γίνεται δυνατή η εισαγωγή των οδηγιών (όπως στην ύπνωση) ή του μηνύματος (όπως στη διαφήμιση).

Χωρίς το φίλτρο της συνειδητότητας και της κριτικής, οι τηλεοπτικές εικόνες εισβάλλουν στο μυαλό μας, αλλά δεν μπορούν να ενσωματωθούν πραγματικά, οπότε και μετατρέπονται σε ένα δύσπεπτο υλικό που παρεμποδίζει τη λειτουργία του μυαλού. Αποτελεί άλλωστε κοινό χαρακτηριστικό κάθε ψυχοθεραπείας να φέρει στο συνειδητό ό,τι είναι μη συνειδητό αλλά ζει και, ως εκ τούτου, δημιουργεί και επιφέρει πνευματική διαταραχή στον άνθρωπο.

Η συνεχής δουλειά που απαιτείται για τη σύλληψη των τηλεοπτικών εικόνων παράγει μια κατάσταση παθητικότητας του μυαλού, η οποία παρεμποδίζει την προσωπική επεξεργασία του τι βλέπουμε και κάνει δυνατό το να αποδεχτούμε τα πάντα. Για να μπορέσουμε να σκεφτούμε τις ασταμάτητα παραγόμενες στο υποσυνείδητό μας τηλεοπτικές εικόνες πρέπει να τις φέρουμε στο συνειδητό μας∙ αλλά αυτό είναι αδύνατο όταν βλέπουμε τηλεόραση γιατί οι εικόνες συνεχίζουν να καταφθάνουν η μία κατόπιν της άλλης και δεν υπάρχει χρόνος για συνειδητοποίηση.

Μια εκτενής μελέτη που έγινε το 1975 στο Κέντρο Μόνιμης Εκπαίδευσης του Αυστραλέζικου Εθνικού Πανεπιστημίου στην Καμπέρα κατέληξε στο ότι όταν οι ενήλικοι παρακολουθούν τηλεόραση «οι συνήθεις διεργασίες σκέψης και επιλογής που διαθέτουν λειτουργούν όχι παραπάνω από το μισό των δυνατοτήτων τους».

Η τηλεόραση δίνει τμήματα πληροφοριών χωρίς συνοχή και νόημα τα οποία δεν ενσωματώνονται (σελίδες της βιβλιοθήκης της ζωής μας). Είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που συμβαίνει με το διάβασμα, γιατί μπορούμε να διαλέξουμε το βιβλίο, να το διαβάσουμε με τη δική μας ταχύτητα, να σταματήσουμε για να συλλογιστούμε ή να επιστρέψουμε σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο. Με αυτόν τον τρόπο το διάβασμα μετατρέπεται σε ώρα μάθησης κατά την οποία οι πληροφορίες μπορούν να ενοποιηθούν με οργανωμένο τρόπο με ό,τι έχουμε ήδη μέσα μας μέσω της συνειδητής προσπάθειας και της ενεργητικής συμμετοχής του αναγνώστη.

Θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας μια πιθανή εξήγηση του αυξανόμενου αριθμού παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες. Τα παιδιά με παρατεταμένη καθημερινή έκθεση στην τηλεόραση χάνουν την ικανότητα να ακούνε και δεν μπορούν να δώσουν πραγματική προσοχή. Αυτό που μοιάζει με προσοχή στην οθόνη είναι στην ουσία η προσπάθεια που γίνεται για να παρακολουθήσουν την εναλλαγή των φωσφοριζουσών κουκίδων με σκοπό να αντιληφθούν την εικόνα: είναι το κυνήγι της εικόνας.

Αυτή η επεξεργασία των εικόνων ανήκει στο ένα ημισφαίριο του εγκεφάλου (συνήθως το δεξί). Το ίδιο ημισφαίριο ευθύνεται για τη σφαιρική σκέψη, τη σύνθεση πολλών πληροφοριών, κ.ά.

Το αριστερό ημισφαίριο ασχολείται με την αναλυτική σκέψη, την επεξεργασία μίας πληροφορίας κάθε φορά, τη σταδιακή εργασία που είναι απαραίτητη για τη γραφή και ανάγνωση των γλωσσών μας. Τα παιδιά που από την αρχή της ζωής τους δέχονται εικόνες που συνεχώς πηγαινοέρχονται μπορεί να αναπτύξουν ιδιαίτερη αντιληπτική ικανότητα των εικόνων (εικόνα, παγκόσμια γλώσσα), αλλά εμφανίζονται ανίκανα όταν έρχονται αντιμέτωπα με τη γραπτή γλώσσα που απαιτεί ικανότητα να βλέπεις και να κατανοείς γράμματα αναλυτικά το ένα μετά το άλλο. Τα παιδιά απογοητεύονται και δεν επιθυμούν να συνεχίσουν την προσπάθεια. Αυτό αποτελεί ένα μεγάλο πρόβλημα. Οι αδύναμοι αναγνώστες θα συναντήσουν σημαντική υστέρηση στην εκπαίδευση και την κοινωνία, και αυτά τα άτομα θα παραμείνουν σε υποδεέστερο επίπεδο κατανόησης του τι συμβαίνει στον κόσμο. Η έλλειψη επαρκούς λεξιλογίου θα τα εμποδίσει στην είσοδό τους στα γνωστικά θέματα των καιρών τους. Αυτό σημαίνει επίσης λιγότερη συμμετοχή στη ζωή και λιγότερη ικανοποίηση.

Η τηλεόραση ως μοντέλο συμπεριφοράς

Όλες οι τηλεοπτικές εικόνες που εισέρχονται στο μυαλό μας χωρίς το φίλτρο της συνειδητότητας και του κριτικού νου είναι ζωτικής σημασίας στην παραγωγή συμπεριφοράς η οποία τείνει να μας κάνει να μοιάσουμε σε αυτό που είδαμε. Οι εσωτερικές εικόνες είναι πανίσχυρες στον καθορισμό του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και της αντίδρασής μας σε αυτόν. Γνωρίζουμε πολύ καλά πόσο εύκολο είναι να δεχτούμε νέες ιδέες σε λογικό επίπεδο, αλλά όταν πρόκειται για δράση οι εσωτερικές εικόνες είναι εκείνες που μας ρυθμίζουν και συνεχίζουν να εμφανίζονται ακόμα και όταν είναι καταστροφικές ή ακατάλληλες για εμάς. Αυτές οι εικόνες γίνονται μοντέλα συμπεριφοράς και αυτό είναι αληθινό ιδιαιτέρως στην περίπτωση των παιδιών που έχουν την τάση να ταυτίζονται με τηλεοπτικούς ήρωες και να αντιδρούν όπως εκείνοι. Αλλά αυτοί οι ήρωες είναι σχεδόν πάντοτε φανταστικοί (μπορούν να πετούν, να κινούνται με υπερηχητική ταχύτητα, κ.λπ.) ή βίαιοι, ενώ τα παιδιά χρειάζονται πραγματικά μοντέλα συμπεριφοράς ώστε να ξεπερνούν με επιτυχία τις φάσεις και κρίσεις της εξέλιξης.

Η μίμηση, τόσο σημαντική για την ανάπτυξη, γίνεται μίμηση μηχανικών προσώπων ή κινούμενων σχεδίων. Συν τοις άλλοις, στην οθόνη της τηλεόρασης τα πραγματικά και τα φανταστικά γεγονότα συνεχώς αναμιγνύονται και είναι συχνά δύσκολο, ακόμα και για τους ενηλίκους, να ξεχωρίσουν το ένα από το άλλο.

Τι συμβαίνει μα τα παιδιά; Και ιδιαιτέρως με τα μικρά παιδιά των οποίων η εμπειρία είναι πολύ περιορισμένη και η γνώση της πραγματικότητας με άμεσο τρόπο γίνεται σήμερα όλο και πιο δύσκολο να αποκτηθεί; Λαμβάνουν μια πολύ συγκεχυμένη εικόνα του κόσμου και των δικών τους δυνατοτήτων δράσης εντός αυτού.

Ακόμα μία παρατήρηση: η τηλεόραση, εξαιτίας των τεχνικών δυσκολιών στην αναπαραγωγή εικόνων, πρέπει να δίνει ιδιαίτερη σημασία στα κοντινά πλάνα των προσώπων με σκοπό να εμφανίσει τις εκφράσεις τους και τα πρόσωπα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο απομονωμένα από τον περίγυρό τους. Αυτή η δυσκολία περιορίζει αναγκαστικά την επιλογή των τηλεοπτικών προγραμμάτων σε εκείνα που έχουν μεγάλες και μη λεπτομερείς εικόνες. Οπότε είναι αδύνατον να αποδώσεις τις φευγαλέες αλλά σημαντικές διακυμάνσεις των συναισθημάτων που υπάρχουν στις σωστές ανθρώπινες σχέσεις. Επειδή η τηλεόραση μπορεί να μεταδώσει μόνο ένα περιορισμένο μέρος του συναισθηματικού φάσματος, όλα τα ευαίσθητα και λεπτά συναισθήματα αποκλείονται∙ παρόλα αυτά οφείλουμε να τα δείχνουμε ώστε να βοηθήσουμε τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών, ανάπτυξη που απαιτείται για μια ευτυχισμένη και πλούσια κοινωνική ζωή.

Για να είναι η τηλεόραση δελεαστική πρέπει οι εικόνες να μετακινούνται γρήγορα. Για αυτόν το λόγο οι περισσότερες σκηνές είναι από βίαιες πράξεις και συναισθήματα που σχετίζονται με φόβο και ανταγωνισμό∙ για αυτό τα περισσότερα προγράμματα είναι δράσης, αστυνομικά, αθλητικά, κ.λπ., όλες οι πληροφορίες πρέπει να δίνονται μέσω δράσης και κίνησης και όλα τα υπόλοιπα κομμάτια αγνοούνται εντελώς∙ όμως αυτά τα κομμάτια που λείπουν είναι πολύ σημαντικά για την ολοκληρωμένη κατανόηση του τι συμβαίνει στη ζωή.

Τα τηλεοπτικά προγράμματα σε ποσοστό 80-90% περιέχουν βία και τα κινούμενα σχέδια είναι τα πλέον βίαια προγράμματα. Δημιουργεί η πολλή τηλεοπτική βία επιθετική συμπεριφορά;

Η Επιτροπή Surgeon General βρήκε σχέση ανάμεσα στην τηλεοπτική βία και την επιθετική συμπεριφορά. Αλλά όλοι ξέρουμε ότι αν θέλουμε να επιβιώσει και να προοδεύσει ο πλανήτης μας θα πρέπει να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε τις εσωτερικές και εξωτερικές κρίσεις και να τις λύνουμε χωρίς καταστροφική βία.

Ένας άλλος κίνδυνος είναι η απευαισθητοποίηση. Ενώ οι επιστήμονες συνεχίζουν να λένε ότι το πολυτιμότερο πράγμα για να ζήσουμε καλά και να σώσουμε τον πλανήτη είναι η αγάπη, η τηλεόραση μεταδίδει κυρίως αντικοινωνική συμπεριφορά η οποία συνεισφέρει στην αύξηση της συναισθηματικής ανωριμότητας σε κάθε ηλικία.

Το παιδί βλέπει κατά μέσο όρο 400 διαφημίσεις την εβδομάδα. Τι συμβαίνει λοιπόν με τις διατροφικές συνήθειες (δίαιτα υψηλή σε σάκχαρα, καφεΐνη στα αναψυκτικά) και τη φιλοσοφία ζωής (ρόλοι των φύλων, ρατσισμός);

Το 1968 δημιουργήθηκε η Δράση για την Παιδική Τηλεόραση με σκοπό την προστασία των παιδιών από τη μαζική, αρνητική επίδραση της τηλεόρασης στη ζωή μας. Οι μεγάλοι πρέπει να αναλογιστούν τους κινδύνους από την παρατεταμένη καθημερινή έκθεση των παιδιών στην τηλεόραση. Αυτό το μέσο, λόγω των δικών του τεχνικών περιορισμών, τροποποιεί τους ανθρώπους ώστε να προσαρμοστούν σε ένα τεχνητό και εμπορικό κόσμο σαν αυτόν που τους προτείνεται συνέχεια και ο οποίος εμποδίζει την ανάπτυξη του τεράστιου δυναμικού χαράς και δημιουργικότητας εγγενούς σε κάθε ανθρώπινο πλάσμα, αλλά ιδιαίτερα στα παιδιά.

Η Μαρία Μοντεσόρι πρότεινε το Κόμμα των Παιδιών για την προάσπιση της ολοκληρωμένης ανάπτυξης του ανθρώπου και ως προστασία της ανάπτυξής τους από επικίνδυνους εξωτερικούς παράγοντες. Η τηλεόραση είναι ένας επικίνδυνος εξωτερικός παράγοντας. Λέει ότι τα παιδιά πρέπει να απελευθερωθούν από την εξωτερική πίεση που τους ασκεί η κοινωνία των μεγάλων και μας θυμίζει ότι η ανατροφή των παιδιών δεν είναι ένα απλό κοινωνικό ζήτημα, αλλά το σημαντικότερο κοινωνικό ζήτημα, αν θέλουμε να παρέχουμε μόρφωση κατάλληλη για τον ερχόμενο αιώνα.

Είναι πολύ δύσκολο να αντισταθούμε στη δύναμη της τηλεόρασης, αλλά αν αγαπάμε τα παιδιά πρέπει να τα βοηθήσουμε.

Ορίστε μερικές συμβουλές:

· καθόλου τηλεόραση μέχρι την ηλικία των 5-6 και μετά μόνο όταν τα παιδιά είναι σε θέση να γράφουν και να διαβάζουν καλά

· η τηλεόραση πρέπει να παρακολουθείται με συνοδεία μεγάλων οι οποίοι θα μπορούν να σχολιάζουν και να καθοδηγούν τα παιδιά σε πιο συνειδητή κατανόηση αυτών που βλέπουν

· ας δίνουμε τη δυνατότητα στα παιδιά να συνεργάζονται μαζί μας αμέσως μόλις περπατούν ώστε να είναι απασχολημένα σε πραγματικές δραστηριότητες (πρακτική ζωή).

Είμαστε πολύ σημαντικοί στη ζωή των παιδιών μας και μπορούμε να τους διδάξουμε πώς να χρησιμοποιούν το «μεγάλο παιχνίδι» που διαθέτουμε – τον εγκέφαλο. Μπορούμε να διαβάζουμε μαζί, να παίζουμε χαρτιά ή σκάκι, να βάφουμε και να … μιλάμε!. Η οικογένεια είναι το πρώτο μέρος που τα παιδιά πρέπει να βιώσουν τις αξίες στις οποίες λέμε ότι πιστεύουμε. Η αλλαγή της κοινωνίας ξεκινά από την οικογένεια. Η ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον στην τρίτη χιλιετία βρίσκεται σε μια εκπαίδευση περισσότερο προσωπική και άμεση, στο σπίτι και το σχολείο.

(μετάφραση στα ελληνικά και συνεισφορά κειμένου: Έλενα Κυριακαράκου)

Advertisements

5 thoughts on “Τηλεόραση και μικρό παιδί (Ίδρυμα Μαρία Μοντεσόρι/ΗΠΑ)

  1. Ενώ το άρθρο περιέχει πολλά χρήσιμα στοιχεία και πληροφορίες για το θέμα της τηλεόρασης στην προ-σχολική ηλικία, καταλήγει σε συμβουλές ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΕΣ για την πραγματικότητα που ζούμε…
    Ναι, η τηλεόραση είναι επικίνδυνη, αλλά ΥΠΑΡΧΕΙ…
    Ακόμα και αν τη βγάλετε από το σπίτι σας, θα υπάρχει στα σπίτια φίλων…!!!

    Χρήσιμες συμβουλές
    Αποκλεισμός τηλεόρασης μέχρι 2 ετών. Έχει αποδειχθεί ότι μέχρι τότε κάνει ΜΟΝΟ κακό στα παιδιά, ακόμα και αν είναι ανοιχτή στο χώρο που παίζουν με άλλα πράγματα ή κοιμούνται (βλέπε μωρά στο δωμάτιο που κοιμούνται και οι γονείς βλέπουν τηλεόραση…!!!)
    Στην ουσία εάν επιτευχθεί αυτό (και πιστέψτε με είναι πλέον σπάνιο…) έχει γίνει το μεγαλύτερο βήμα στην κακή επιρροή της.

    Από 2 ετών και μέχρι 6 ετών, θεωρώ πως η προσπάθεια αποκλεισμού της είναι πιθανό να δημιουργήσει περισσότερα θέματα ΚΑΙ στο παιδί ΚΑΙ στους γονείς σε κοινωνικό επίπεδο…
    Αυτό που μπορείτε να κάνετε είναι να την εισάγετε σιγά-σιγά με εκπομπές κατάλληλες για την ηλικία τους που θα έχετε επιλέξει εσείς και με υπερβολικά περιορισμένο χρόνο προβολής.

    Προτείνω από 2-4 ετών 20 λεπτά το Σάββατο και 20 λεπτά την Κυριακή
    Υπάρχουν και μπορείτε να βρείτε τα παλιά παιδικά ΧΑΪΝΤΙ και ΤΟ ΘΑΥΜΑΣΤΟ ΤΑΞΙΔΙ (Νιλς Χόλγκερσον) με 52 επεισόδια το καθένα, τα οποία μπορούν να σας βγάλουν για περίπου 1 χρόνο ή/και περισσότερο…
    Επίσης υπάρχει και το ΑΝΟΙΞΕ ΣΟΥΣΑΜΙ (SESAMIE STREET), το οποίο είναι ένα από τα ελάχιστα πιστοποιημένα και φτιαγμένα από παιδοψυχολόγους για το ορθόν χρήσης και εκπαιδευτικό χαρακτήρα πρόγραμμα…
    Άλλες επιλογές μπορεί να είναι ο ΠΑΡΑΜΥΘΑΣ ή κάποια αντίστοιχα παραμύθια με κούκλες ή ακόμα και εκπομπές ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ή και άλλα που μπορεί να αρέσουν να προσφέρουν και να ΜΗ δημιουργούν πρόβλημα…

    Από τα 4-6 έτη μπορείτε να αυξήσετε το χρόνο και το εύρος των εκπομπών, αλλά πάντα με κανόνες και με συμμετοχή σας…!!!
    Έτσι και αλλιώς σε αυτές τις ηλικίες είναι πολύ πιθανό να βρεθούν σε σπίτια φίλων όπου θα γίνεται λανθασμένη χρήση τηλεόρασης και θα εμπλακούν και τα δικά σας παιδιά, αλλά ΝΑ ΜΗΝ ΑΓΧΩΝΕΣΤΕ!!! Κρατήστε εσείς την ορθή χρήση στο σπίτι και θα δείτε ότι και τα παιδιά σας θα μπορούν να την αντιμετωπίσουν…

    Στη συνέχεια θα έρθουν και ταινίες και αθλητικά που μπορεί να βλέπουν με το μπαμπά και πολλά ακόμη, αλλά σε κάθε περίπτωση η ορθή χρήση της (ΔΙΑΡΚΕΙΑ – ΕΠΙΛΟΓΕΣ) μπορεί να προσφέρει ΚΑΛΑ στοιχεία στα παιδιά…

    Πραγματικά πιστεύω ότι η τηλεόραση ευθύνεται για πολλά από τα κακά των παιδιών του σήμερα, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι δεν έχει να δώσει κιόλας ή και ότι θα τη φοβηθώ και θα την πετάξω.
    Η τηλεόραση είναι ένα ΜΕΣΟ το οποίο μπορεί να χειριστείτε ως γονείς για να πάρετε τελικά ΟΦΕΛΗ και καλά στοιχεία ακόμα και στην προσχολική ηλικία. Το να αποκλείεις -έτσι απλά- ένα παιδί από κάτι που ΥΠΑΡΧΕΙ στο σπίτι και στην κοινωνία είναι ΛΑΘΟΣ… Απλώς θέλει ΠΟΛΥ προσπάθεια και διάθεση χρόνου για να αποφύγεις τα άπειρα κακώς κείμενα της και να την εισάγεις σιγά-σιγά στον κόσμο τους…

    Καλή επιτυχία!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s